हालसालैका लेखहरु : आव्हान,(रजनी श्रेष्ठ) ग्रीन कार्ड,(सुदीपभद्र खनाल) लश्कर,(गोविन्द गिरी प्रेरणा) अभिनन्दन !!!!,(ऋषिराम अर्याल) गड्यौला उर्फ सत्यराज ,(कृष्ण बजगाईं ) बोर्डरसाइटको बब्लु,(नीलम कार्की निहारिका) समुद्र र सपना,(संजु बजगाईं ) कार्लोस मेरो दर्पण छायाँ,(सुन्दर श्रेष्ठ) मैले नजन्माएको छोरो,(पारिजात) विदेसिनु रहर कि बाध्यता,(जेबी खत्री)

इडिपसको अनुहारमा उदाएका सौगातका निश्छल आँखाहरू

रजनी ढकाल, (धापाखेल)



नाटक  हेर्ने इच्छालाई पूरा गरेको यो दोस्रो साँझ हो मेरो जीवनको । गुरुकुलको रिमाल नाटकघरमा असार २० गतेदेखि मञ्चन  भइरहेको इडिपसले मेरो रहरलाई असार २१ गतेको साँझमा मज्जाले पूरा गरेको छ । नाटकको दर्शक हुन पुगेको मेरो पहिलो साँझ आजभन्दा २० वर्षअघिको थियो । बुबासँग माधव घिमिरेको मालती मङ्गले हेर्न प्रज्ञा प्रतिष्‍ठान पुग्दाको साँझ जीवनको अविस्मरणीय क्षण बनेको छ र आजको दिनलाई पनि उत्तिकै सौभाग्यशाली ठानिरहेकी छु । फरक चाहिं के छ भने त्यो साँझ बुबाको पछिपछि लागेर मैतिदेवीदेखि कमलादीसम्मको बाटोलाई जीवनका प्रथमप्रथम उत्सुकताका पाइतालाले नाप्दै हिंडेकी थिएँ । तर आज जीवनको धेरै कुतूहलतालाई अनुभवमा गाँठो पारेर केही आफन्त र आमासँगै एउटा निश्‍चित गोरेटो लिएको जीवनको आत्मविश्‍वासको मार्गमा गुडिरहेकी छु ।

       गुरुकुलमा मेरो पटकपटकको गमन नाटकको दर्शक बन्नका लागि भएन । तर गुरुकुलका सम्पूर्ण खबरहरूसँग कहिल्यै बेखबर भइनँ म । पटक पटक इच्छाले तान्थ्यो, अनि पटक पटक बाध्यताले खुम्च्याउँथ्यो । तर आज समय मिलेकै हो । त्यसैले त विशेष भनिरहेछु । नेपाली रङ्गमञ्चमा तहल्का मच्चाउने सुनिल पोख्रेल र निशा शर्माप्रतिको अनुराग पनि हो र सायद दाजु रमण घिमिरेज्यूको पुस्तक एक दर्जन एकमा उनीहरूलाई पढेपछि उत्पन्न भएको अर्को आदरभाव पनि हो, गुरुकुलले मलाई झन् बेस्सरी तानिरहेको छ । धेरैपटक चाहँदा पनि परिस्थितिवस डल्स हाउस हेर्न जाने अवसर जुटेन । तर इडिपस फेरि त्यसैगरी नछुटोस् भन्ने चाहन्थें म । स्नातक अध्ययन गर्दा गुरुहरुका मुखराविन्दबाट सुनेका थुप्रै विश्‍वप्रसिद्ध नाटकहरूमा यी दुई नाटकलाई म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ ।

       प्रतियोगितामा २० औं पटकसम्म प्रथम भएका र १२० भन्दा बढी नाटकका लेखक सोफोक्लिज (ई.पू. ४९६-४०६)को सर्वश्रेष्‍ठ वियोगान्त नाटक, दार्शनिक एरिस्टोटलले बनोट र संरचनाका दृष्‍टिले सबैभन्दा मनपराएर उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गरेको नाटक र मनोविज्ञानका पिता सिग्मण्ड फ्रायडको इडिपस कम्प्लेक्सको आधारभूमि । यी विशेषणहरू पाएको हुनाले पनि यो नाटक जोसुकैको मन तान्ने रचना हो भन्ने लाग्छ मलाई । ई.पू. ४२९ मा पहिलोपटक प्रदर्शन भएको यो नाटकलाई निर्देशक र अनुवादक सुनिल पोख्रेलले नेपाली रङ्गमञ्चमा ओराल्न कति कसरत गरे ? यो पनि अर्को विषय हो नेपाली दर्शकको मनलाई तान्ने ।

       आजभन्दा झन्डै २५ सय वर्ष अगाडि  ती ग्रिक लेखकले के त्यस्तो विचार इडिपसमा लेखे, जसले आजसम्म पनि उत्तिकै चर्चा पाइरहेको छ ? के छ यसमा जीवनको त्यस्तो सत्य, जसलाई हेर्न आज रिमाल नाटकघर खचाखच भरिएको छ । अनि कस्तो अभिनय गर्छन् गुरुकुलका प्रशिक्षार्थीहरू ? मनभित्र जिज्ञासाका पोकाहरू आपसमा ठोक्किंदै गर्दा सबै दर्शकका आँखाहरू कतै चलमल नगरी मञ्चमा टपक्कै टाँसिन पुग्छन् । म अहिले नाटक हेर्दाको त्यही प्रभावलाई प्रकट गर्न खोजिरहेछु, तर डर लागिरहेछ मेरो दर्शक मनलाई मेरो विचारका शब्दले न्याय गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् । म ती पात्रका जीवन्त अभिनयलाई शब्दमा समेट्न सक्छु कि सक्दिनँ । के सोफोक्लिजको त्यो विचारलाई मेरा शब्दले समेट्लान् ?

       ‘प्राचीन युनानका थीव देशका लायस भन्ने राजा तीर्थयात्रामा जाँदा डाँकाहरूबाट मारिएको खबर आउँछ । त्यसपछि रानी याकोष्‍ठा र रानीका भाइ क्रियोनले राज्य चलाउँछन् तर देशमा एउटी राक्षसनीले आतङ्क मञ्चाउन थाल्छे । सिंहको शरीर र मान्छेको टाउको भएकी त्यस राक्षसनीले सोधेको प्रश्‍नको उत्तर दिन नसक्दा मान्छेहरू उसको हातबाट भटाभट मारिन थाल्छन् । यस्तैमा युवक इडिपस त्यो देशमा आइपुग्छ र त्यस राक्षसनीको प्रश्‍नको सही उत्तर दिएर देशलाई आतङ्कबाट जोगाउँछ ।

       राक्षसनीको प्रश्‍न हुन्छ, “त्यो कुन प्राणी हो, जो बिहान चार खुट्टाले, दिउँसो दुई खुट्टाले र साँझ तीन खुट्टाले हिंड्छ ?”

       इडिपसको चातुर्यपूर्ण र दार्शनिक सही उत्तर यस्तो हुन्छ, “त्यो प्राणी मान्छे हो, जो बिहान अर्थात् बाल्यकालमा चार हातखुट्टाले , दिउँसो अर्थात् युवावस्थामा दुई खुट्टाले र साँझ अर्थात् वृद्धावस्थामा लठ्ठी टेकेर तीन खुट्टाले हिंड्छ ।”

       देशलाई  बचाएको हुनाले इडिपसलाई देशको  राजा बनाइन्छ र रानी याकोष्‍ठासँग विवाह गराइन्छ । उनीहरूबाट दुई छोरा र दुई छोरी जन्मिन्छन् । केही समयपछि फेरि मुलुकमा अकाल, रोगव्याधी र महामारी सुरु हुन्छ । थीव देशका जनताहरू इडिपसको दरबार अगाडि जम्मा हुन्छन्’ सूत्रधारका रूपमा सुनिल पोख्रेलका यी वाणीहरू सकिएपछि नाटकको मञ्चन सुरु हुन्छ ।

       वीरेन्द्र हमालको अनौठो मञ्च परिकल्पनाले  दर्शकलाई घटनाभन्दा मञ्चसजावटको  कुतूहलताले गाँजेको हुन्छ  । “ऊ ती पनि मान्छे नै हैनन्?” मेरो सिट पछाडिबाट आइरहेको मसिनो आवाज मै वरिपरि बिलाउँछ । सबैका आँखाहरू शहरमा सेता कपडामा बेरिएका मुर्दा जस्ता लाग्ने मान्छे र तिनको चहलपहल हेरिरहन्छन् ।

       देशको समस्या समाधना गर्न इडिपस  व्यग्र हुन्छ । उसको नायकत्व  र नेतृत्व मन पराएका जनताहरू ऊप्रति उत्तिकै भरोसा पनि गर्छन् । ज्योतिषका अनुसार थीवमा पूर्वराजा लायसको हत्यारा बसेको हुनाले देश समस्याको भुमरीमा परेको हुन्छ । इडिपस हत्यारा पत्ता लगाउने उद्देश्यमा अडिग हुन्छ । थीव देशलाई जुनसुकै मूल्य तिरेर पनि बचाउन चाहन्छ इडिपस । यहाँनेर इडिपसको देश र जनताप्रतिको माया र उसको दृढनिश्‍चयले निकै तान्छ अशान्ति र राजनीतिक धूमिलतामा बाँचिरहेका नेपाली दर्शकको मन । शूर, वीर र धैर्यको प्रतिमूर्तिझैं बनेको इडिपसमा त्यतिबेला घमण्डका रेखाहरू देखिन थाल्छन् जतिबेला पूजारी राहवले उसैलाई राजाको हत्यारा भएको ठहर गर्छ । सधैं अरूको भलाइ र सत्यको बाटो हिंड्न चाहने स्वाभिमानी इडिपसका आत्म बचाउका वाणीहरू एकाएक ज्योतिष पूजारीप्रति वर्षिन्छन् । ऊ ज्योतिष र क्रियोनलाई शङ्काका आँखाले हर्छ र दण्ड दिने निर्णयमा पुग्छ । देशवासीको आग्रहमा रानी योकाष्‍ठाले इडिपसको समस्यालाई समाधान गर्ने पहल गर्छे ।

       याकोष्‍ठाले राजा लायसको हत्या भएको सन्दर्भ खोल्छे । उसका कुराले इडिपसको मनमा चिसो पस्छ । याकोष्ठाले भनेजस्तै पात्रलाई उसले तीनवटा बाटाको बीचमा मारेको हुन्छ । प्रत्यक्षदर्शीको रूपमा बचेको एउटै पात्रलाई बोलाउन लगाइन्छ  । यस्तैमा अर्को देशको दूत बनेर एउटा गोठलो आइपुग्छ । इडिपसका बाबुको मृत्यु भएको र इडिपसलाई त्यो देशको राजा बनाउने उद्देश्यले लिनलाई ऊ त्यहाँ आएको हुन्छ ।

       आफ्नो बाबुलाई आफ्नै हातले  मार्ने र आमासँग बिहे हुने आफ्नो भविष्यवाणी सुनेको इडिपस त्यही नकामबाट बच्नको लागि आफ्नो देश छोडेर भागेको हुन्छ तर आज बाबुको मृत्यु कालगतिले भएको कुरा सुन्दा ज्योतिषिहरूप्रति घृणा गर्छ । तर त्यतिनै बेला गोठालोले इडिपसको वास्तविक आमाबाबु ती नभएको र सानैमा थीवकै गोठालोले आफूलाई दिएको बच्चा ती निसन्तान राजदम्पतिलाई सुम्पेको कुरो सुनाउँछ ।

       यता लायसको गोठालोले पनि रानी याकोष्ठाको आदेशअनुसार उनकै हातबाट उनीहरूको सन्तानलाई मार्न लगेको तर मार्न नसकेर त्यही गोठलोलाई सुम्पेको कुरो सुनाउँछ । दुई गोठालाका कुरा मिलेपछि इडिपसले थाहा पाउँछ, लायस (आफ्नो बाबु)लाई उसले आफ्नै हातले हत्या गर्‍यो र जुन कोखबाट आफू जन्मियो त्यही कोखमा आफ्ना सन्तानकालागि बीऊ रोप्यो ।

       वास्तविक भोगाइको भूकम्पले गर्ल्यामम् ढल्छ इडिपस । ग्लानिबोध र पीडाले छट्पटिन्छ, चिच्याउँछ, रुन्छ, मूर्छा पर्छ । आफ्नै जीवनलाई बारम्बार धिक्कार्छ, ईश्‍वरलाई पुकार्छ तर उसको जीवनमा शान्तिका सबैबाटाहरू उसकै कुकर्मका पहिराले खसालेका छन् । चारैतिर अन्धकार देख्छ । यी अवसादका बादलले घेरिएको जीवनको अर्को बिहान हेर्न चाहन्न । ऊ खोपीमा आत्महत्या गरेकी याकोष्ठाको लाशमुनि खसेका उसका किलिपले आफ्ना दुवै आँखालाई वारम्वार घोचेर रक्ताम्य पार्छ इडिपस । 

       इडिपसले जुन भूल नगर्न जीवनभर भागिरह्यो आखिर त्यही भूलले उसको जीवन नरक बन्यो । इडिपसको व्यक्तित्व र वुद्धिमत्ताले पनि उसलाई जीवनभर राम्रो र सुन्दर कामका लागि प्रेरणा दिइरहे तर आखिर ऊ त्यही व्यक्तित्व, बुद्धिमत्ता र क्षमताले भड्खालोमा जाकियो । आखिर नियतिले मान्छेलाई किन यसरी घुमाइरहन्छ ? इडिपसले जीवनभरि जे नहोस् भन्ने चाह्यो र बचिरह्यो उसको जीवनमा त्यही भयो र त्यसको वरिपरि फसिरह्यो, जुनकुरा नियतिले चाह्यो । के मान्छे नियतिबाट कहिल्यै टाढा हुन सक्दैन ? के जीवन मात्र नियतिको खेल हो ? इडिपसले देखाएको बहादुरी, बुद्धिमत्ताले उसको जीवन किन क्षणिक रूपमा मात्रै सुखी भयो ? किन जीवनमा सुखभन्दा दु:खकै क्षणहरू बढी छन् ?

       जीवनको  अन्त्य कसले देखेको छ ? आज सुखले  हाँस्नेहरूको भोलिको स्थिति के हो ? आज सत्ताको मोहमा  जीवनको उन्माद मनाउनेहरू  के भोलि इडिपसझैं पीडा र ग्लानिबोधले जीवनबाट भाग्नुपर्ने हुन्छ ? समस्याका बादलले इडिपसको जीवनलाई जसरी घेरिरहेको छ, के हाम्रो जीवन त्यो अवस्थाबाट अछुतो छ ? इडिपसको जीवनपीडाका मुश्‍लाहरूसँगै आम दर्शकका मनमा उब्जिने प्रश्‍न हुन् यी ।  

         जीवनमा जानी जानी कहिल्यै  नराम्रो गरेन इडिपसले तर नजानी नजानी गरेका भूलहरूले उसको पतन भयो । उसले गरेका अपराधहरू क्षम्य थिएनन्, तर उसले नजानी गरेको भए पनि त्यो अपराधको भागिदार आफूलाई बनायो । यहींनेर सम्पूर्ण दर्शकको सहानुभूति पोखिन्छ उसमा । उसका अन्तिम अवस्थाका पीडादायी क्षणहरू सेविकाको भूमिका निर्वाह गरेकी सरिता गिरीका आवाज र अभिनयमा कति जीवन्त हुन्छन्, सायदै कुनै दर्शकको आँखा ओभाना रहलान् ।

       सँगै  बस्नुभएका मेरा पतिको चस्माभित्र टल्किरहेका आँखाहरू मौन बोलिरहन्छन् । आमाको आँखामा हेर्ने साहस गर्दिनँ म । अलिपर बस्नुभएकी दिदी अरूणा उप्रेतीका हातहरू बारम्बार आँखाका कोशमा डुलिरहन्छन् । अनुमान गर्छु, अलिपरको आसनमा साथी सुस्मिता र मञ्जुल दाइ पक्कै भावविह्वल होलान् अरू दर्शकहरू झैं । पीडाका सुस्केराहरू सुइइ... सुइइ... आइरहेका हुन्छन् सन्नाटाको स्तब्ध समयलाई चरर चिरेर ।

       डेड घन्टाको बसाइ एक क्षणमा सकिन्छ । हपहपी गर्मीले तिर्खाएको मनले झोलामा राखेको पानीको बोतल पनि सम्झिन्न । बरू इडिपसको अभिनयमा जीवन्त बाँचेका सौगात मल्ललाई खोजिरहन्छन् मेरा आँखाले ।

       बाहिरको शीतल हावामा पुगेपछि दर्शकसगै मिसिन आएका पात्रहरूमा इडिपसलाई खोजिरहन्छु । याकोष्ठा बनेकी  अरुणा कार्की मुस्कुराउँदै आइपुग्छिन् । विष्णुभक्त फुयाँल आफ्नो अभिनयको दीर्घ साधना गालाका गहिरा धर्साहरूमा लिएर दर्शकको बीचमा उभिरहेको देख्छु । क्रियोन बनेका प्रवीण खतिवडा भाइ मुस्कानका किरणमा हाम्रो अगाडि छरिन्छन् र सबैका शुभकामना बटुल्छन् । अन्य पात्रका आँखामा अझै पनि पीडाको पानी टिल्पिलाएको महसुस गर्छु । तर देख्दिन इडिपसलाई ।

       “सुनिल दाइ इडिपसलाई बोलाउनुस् न ।” मेरो आवाज खसेको केही मिनेटमा सौगात आउँछन् । मैले उनका उज्याला आँखालाई हेर्छु, हेरिरहन्छु केही बेरसम्मै । उनको घुम्रेको सुनौला कपाललाई मनको हातले सुम्सुम्याउँछु, स्नेहले । “कति राम्रो, यो तपाईँको आफ्नै कपाल हो ?”

       “हो, अलिअलि घुमारेको हुँ, यही नाटकको लागि पालेको ।” अरुणा दिदीले विश्‍वास गर्नुहुन्न क्यारे, तान्नै पो पुग्नुहुन्छ । हाँसोको फोहरा छुट्छ ।

       “कति जीवन्त अभिनय रहेछ भाइ तपाईँको...” कुरा त गर्छु तर अघिको पीडाले मलाई उति खुल्न दिंदैन । सौगात मरो प्रश्‍नअनुसारका धेरै कुरा बताउँछन् तर उनका आँखामा चम्किएको ज्योतिलाई मात्रै बुझिरहन्छु म ।

       सौगातको अभिनयको सौगात मनभरि लिएर फर्किने तरखर गर्छु तर इडिपसको अभिनयमा भोगेको यो पात्रको पीडाले मलाई केही दिन हाँस्न पनि दिनेछैन । फर्किंदै गर्दा देख्छु, इडिपसको अनुहारमा उदाएका सौगातका निश्छल र सुन्दर आँखाहरू अहिले पनि उसैगरी नाचिरहेछन् मेरो मनभरि । आफैंलाई सोध्छु, यति सुन्दर जीवनको प्रेमिल अनुभूतिमा यी क्रूर पीडाहरू किन जन्मिन्छन् हँ ?

       rajanidhakal@yahoo.com

       उपप्रध्यापक, पद्मकन्या बहुमुखी क्याम्पस

Comments

सम्पर्क माध्यम

khasskhass@gmail.com
Share |