हालसालैका लेखहरु : ग्रीन कार्ड,(सुदीपभद्र खनाल) लश्कर,(गोविन्द गिरी प्रेरणा) अभिनन्दन !!!!,(ऋषिराम अर्याल) गड्यौला उर्फ सत्यराज ,(कृष्ण बजगाईं ) बोर्डरसाइटको बब्लु,(नीलम कार्की निहारिका) समुद्र र सपना,(संजु बजगाईं ) कार्लोस मेरो दर्पण छायाँ,(सुन्दर श्रेष्ठ) मैले नजन्माएको छोरो,(पारिजात) विदेसिनु रहर कि बाध्यता,(जेबी खत्री) ना....टक,(बासु श्रेष्ठ )

समुद्री किनारदेखि कञ्चनजंघासम्म ,(प्रकाश सायमी)

 

 

बम्बई: फेब्रुअरी १९८६

 

व्यस्त जीवन र त्यसका बीचमा अनौठो निम्तो आइपुग्छ कानपुरको अखिल भारतीय नाट्य महोत्सव मा पर्यवेक्षकका रुपमा सहभागी हुनुपर्ने ।

रुचि असाध्य भए पनि मेरो निम्ति यो सुयोग्य अवसर थिएन । यतिबेला म प्रगतिशील नाट्यसंघ इप्टा को बम्बईको सदस्य छु र यो निम्तो त्यही कारण र हैसियतमा कानपुरकी रंगकर्मी मित्र रञ्जना गौडले पठाएकी हुन् ।

रञ्जना गौडलाई यो निम्ता अस्वीकार गर्नाका कारणहरु पनि बताइदिएँ । पहिलो, म एउटा नेपाली फिल्ममा काम गर्दैथिएँ, , दोस्रो, कानपुर जान आर्थिक रुपले मलाई लाभदायी थिएन ।

त्यो नेपाली फिल्म, जसको छायांकन सुन्दर ठाउँ सिक्किममा हुँदै थियो । र त्यो ठाउँ, मेरो वचपनदेखिको आकर्षण रहिआएको छ । अनि नेपाली फिल्म हुनुका कारण आफ्नो भाषाप्रतिको मेरो स्नेह र लगाव अमmै बढी थियो । प्रमुख सहायक निर्देशकको रुपमा पाएको यो काम व्यवसायिक सम्मmौतामा मेरो पहिलो करार थियो । जानुपर्ने दिन, २२ तारिख फेब्रुअरी १९८६ का दिन ।

बम्बई: फेब्रुअरी २२, १९८६

बिहानीको उज्यालाको भाखा नखुल्दै म आफ्नो झोलागुण्टा बोकेर बम्बईको भी.टी.स्टेशन पुगेँ । बाहिर अभेद्य अन्धकार भए पनि चार बजेको बिहान पनि स्टेशनभित्र उज्यालो थियो । कोही चिच्याउँदै थिए, कोही बिदाइमा रुँदै थिए । रेलवेको ट्याकमा विभिन्न प्रान्तमा गुड्न तयार रेलहरु सांकेतिक धुन दिँदै थिए । त्यसबीच चिया बेच्ने ठिटाहरुको पाश्र्वस्वर अक्कासिएर कोरसमा बदलिँदै थियो ।

म हतारिँदै आत्तिँदै हरेक वर्थको भित्तामा टाँस्सिएको सूचीमा आफ्नो नम्बर मिलाउन र आँखा दौडाउन खुट्टा कुदाउँदै थिएँ ।

"सायमी साहब" त्यस्तो हतारमा मलाई कसैले बोलायो र फर्केर हेरेँ देखेँ, मदन चोपडा । उनी यस प्रोडक्सनका बम्बई म्यानेजर थिए । उनी हाम्रो टोलीलाई अन्तिम निर्देशन दिन यहाँ आएका थिए । त्यसैबेला उनले राजा आकारको चुरोट मेरा अगाडि तेर्स्याए र भने 'यु विल नट् फिल् वोरड्'

चुरोट अस्वीकार गर्दै मैले सोधेँ हवाई ? मेरो प्रश्नको क्यु नै नसकिँदै पूर्वाभ्यासमा उत्रेका अभिनेताजस्तै बोले चोपडा 'बिकज देअर इज मुरली जी विद् यु'

लामो यात्रामा एउटा प्रिय मान्छे आफ्नो साथमा हुनु नैतिक रुपमा गौरवपूर्ण कुरा हो । चोपडाको साव सचेतपछि म ट्रेनभित्र पसेँ र मुरलीधरलाई खोज्न थालेँ । उनी आफ्नो वर्थमा पर्खिरहेका थिए किन

ढिलो हो ? उनको गर्जदार आवाजमा नेपालीपनको नम्रता पनि छ, गोर्खालीपनको कठोरता पनि ।

यतिबेला दार्जीलिडको गोरखाल्याण्ड आन्दोलनले भारतलाई तर्साइरहेको थियो गोर्खालीको कठोरता त्यस अर्थमा ।

लगभग सवा पाँचमा भिक्टोरिया टर्मिनलबाट रेल छुट्यो । बम्बईबाट कलकत्तातर्फ गुड्ने रेलमा गीताञ्जली एक्सप्रेस सर्वप्रिय र विश्वसनीय मानिन्छ । हामी त्यसैमा थियौँ निर्माण कम्पनीको कृपाले । सधैँ कोलाहलको कोलाजमा रमिरहने बम्बई यतिबेला शान्त थियो । रेलको पटरीबाहेक केही सुनिँदैन । दादर, अन्धेरी, विरार काट्दै गएपछि बम्बईको परिचित ध्वनि कानबाट विलीन भयो । ठानाको उकालोमा एकछिन चिसोपनले गाँज्यो ।

कल्याणको डाँडा कटेपछि हाम्रा सामु श्याम वर्णका दुई टी.टी. खलनायकका रुपमा देखापरे आफ्नो चिरपरिचित पोशाकमा । उनका पछाडि असंख्य यात्रुहरु थिए, असहाय रुपमा सिट आरक्षण गरिदिने याचिकाका साथमा । हामी संयमित रुपमा सिटमा बस्यौँ र आ आफ्नो टिकटको विज्ञापन गर्यौँ सत्यताका साथ । यतिबेला थाहा भयो यो ट्रेनमा हाम्रो युनिटका अन्य पन्ध्रजना अझै रहेछन् ।

टी.टी. आफ्नो परीक्षणकार्य सकेर गएपछि चिया बेच्ने, गीत सुनाउने, अखबार बेच्ने विभिन्न किसिमका मान्छेहरु मञ्चस्थ भएर गए । हामी आपसमा घरी अंग्रेजी, घरी हिन्दी, घरी नेपालीमा कुरा गर्दै यात्रालीन थियौँ । हाम्रो कम्पार्टमेन्टमा अन्य जातिका मान्छे पनि थिए तर सम्वादहीन अवस्थामा ।

दिन उज्यालिँदै गयो । खुला र घमाइलो । बाटोभरि नीलो आकाश र सानोतिनो पहाड हामी सँगसँगै कुद्दै थियो अघिको, पछिको हुनेजस्तो दौड चल्दै थियो । कहीँकहीँ जंगलको बाक्लोपन, कहीँ सुख्खा जमिन । त्यस्तै उदास एवम् खिन्न मान्छेहरु पेन्टिडजस्तै ।

रेलको रफ्तार अघिभन्दा तेजिलो हुँदै गयो । अब लय छैन । एकनाशे संगीत । अब कानमा त्यो ध्वनि छन्दोबद्ध भइसकेको थियो । छोटो मिटरको कविताजस्तो । झ्यालबाहिरको सुन्दर दृश्यावली र त्यसको रुपशक्तिको सामु थकान र अनिदोपनले मेरो एस्थेटिक लालसामा विजयान्तर गर्यो । बाटोभरि म सुतिरहेँ ।

कलकत्ता:२३ फेब्रुअरी साँझ ६ बजे

छत्तीस घण्टाको रेल यात्रापछि कलकत्ता हावडा स्टेशन पुगियो । बम्बई र कलकत्ताका बीचमा कैयन् नगर, उपत्यका, महानगरहरु आँखाको पर्दामा प्रकट भए । ओझेल भए । ती त दैनिक अखबारका व्यापारिक पृष्टजस्तै भए देखिने तर नपढिने । कानपुर, लखनऊ, झांसी, मुगल सराय र अन्य कति अज्ञात ठाउँहरु.....।

बम्बई छोड्नेबेला मेरो मनमा एउटा गहन उदासी छाइरहेको थियो । अनि जब म त्यसलाई याद गर्छु तब त्यस्तै लाग्छ, जस्तो मैले उसँग बिदाइ मागिरहेको थिएँ मौन रुपमा । त्यो असामयिक बिदाइ थियो । अहिले हालैमात्र उसका लागि मेरो लगाव फैलँदै थियो, अचानक छुट्टिनु पर्यो । म त्यहाँ एक किसिमको आनन्दले थिएँ, पारिवारिकताको नवांकुर बढ्दै थियो । र आफै भिज्दै गइरहेको थिएँ त्यो अपरिचित दुनियाँसित । तर बिछोडिनु पर्दा मात्रै मलाई आफ्नोपनको महसुस भयो ।

जसले जीवनमा एकपटक बम्बईमा भोकभोकै संघर्ष भोगेको होस्, त्यसले मात्र उसँगको आत्मीयता महसुस गर्नसक्छ । नभए, त्यो मौन अभिव्यक्तिको नाता छैन । तर कलकत्ता त्यस्तो सहर लाग्दैन मलाई , यहाँ पोप जोन पललाई पनि धेरै शान्ति छैन भन्छन् । राजीव गान्धी यसलाई डेड सिटी घोषणा गर्न चाहन्थे । बंगाली प्रहरी अधिकृतलाई अतिरिक्त रकम छुट्याएर शुटिडका सामानहरु निष्काशन गर्यौँ, त्यहाँबाट ।

अब अर्को ट्रेन पक्डिन सियालदह गयौँ ।

सियालदह: २३ फेब्रुअरी राति ८.००बजे

न्यु जलपाइगुडी जान ट्रेनको टिकट काट्यौँ । ट्रेन गुड्न समय बाँकी भएको भएर आआफ्नो कामतिर लाग्यौँ । कोही माटोको भाँडामा भात खाँदै थिए । भारु सात रुपियाँमा । कोही दाँतमा दतिउन दल्दै थिए । म आफ्नो जिम्मामा परेका सामानहरुसित एक्लिँदै थिएँ इलेस्ट्टेड विक्ली अफ इण्डियाको नयाँ अंक हातमा लिएर । नयाँ ठाउँ र कोलाहल । तर बम्बईभन्दा पृथक । असजिलो ।

भोलिपल्ट बिहान पश्चिम बंगालको न्यु जलपाई गुडी आइपुग्यौँ ।

 

एन.जेपी: २४ फेब्रुअरी, बिहान १०.००बजे

त्यहाँ हामीलाई लिन ग्यांग्टोकबाट बस लिएर चव्हाण आएका थिए । चव्हाणका बारेमा बम्बईमै मदन चोपडाले जानकारी दिइसकेका थिए । उनी सिक्किममै पलायन भएका एक नेपाली रहेछन् तर अनुहारले मात्रै । पन्जावीका धर्मपुत्र भएका रहेछन् ।

स्टेशनबाहिर ठूलो बस हाम्रो प्रतीक्षामा रहेछ । चालकको समकक्षी सिटमा मुरलीधर बस्नुभयो । त्यसको ठीक पछाडि म । मेरा पछाडि अरु पन्ध्र सोह्रजना साथीहरु थिए हाम्रो युनिटका । प्रायः सबै भारतीय नागरिक ।

चह्वानले उनलाई प्राप्त भएको सूची अनुसार नामको पुनः परीक्षण गरे । त्यसमध्ये मेकअप म्यान, लाइटम्यान, साउण्ड रेकर्डिष्ट, ड्रेसम्यानबाहेक हामी दुई पनि रहेछौँ । सबैको एक आपसमा बसमा परिचय भयो । कतिसित त बम्बईमा भेटघाट भएको पनि हो ।

चह्वाणले बस चालकलाई सिलिगुडी जान दिशा निर्देशन गरे । उनले गाडीलाई पूर्वबाट पश्चिम फर्काए । ओठको चेपमा खैनी घुसारेका ती चालक रसिक मिजासका दार्जीलिड निवासी रहेछन् ।

बस ६० ६५ प्रति कि.मि. को दौडमा तीव्रता लिँदै थियो चालकीय सुसाइमा । अग्रभागमा हेर्नुको साटो घरीघरी आफ्नो देब्रेतिर बसेका कलाकार मुरलीधरतिर दृष्टिपात गर्दै थिए ।

खतरा है भाइ खतरा....। मुरलीधरले उनलाई सतर्क बनाए पनि उनी चैँ अटेरपूर्वक उनलाई नै हेर्दै थिए र भन्दै थिए हन् दाज्जू सम्झना फिलेमको टिका ज्यू, हैन र ?

यसबाहेक उनले मुरलीधरको अनेक परिचय मागे, केही थप समाचार पनि सुनाए । जसमध्ये प्रमुख थियो मुरलीधरसित सम्झनामा अभिनय गर्ने नारी कलाकारको सोनादहमा भएको विवाह ।

बस गुड्दै गर्दा सोचिरहेँ । एन.जे.पीे. सोचेजति भीडभाड रहेनछ तर अपेक्षाकृत व्यस्त र सुन्दर चैँ थियो । यस ठाउँमा आउने लोभ पहिलोपटक रुपनारायण सिंहको भ्रमर पढेताकादेखि नै थियो । भ्रमरका नायक शेखरको रोमान्सेली भूमि थियो त्यो ।

 

सिलिगुडी: २४ फेब्रुअरी, पूर्वान्ह ११:०० बजे

 

हामी सिलिगुडीको मूलसडकमा पसिसकेका रहेछौँ । सिलिगुडी सोचेभन्दा बढी व्यस्ततम् र तनावपूर्ण । अव्यवस्थित भीड । अपरिचित र असमान अनुहारहरुको सम्मीलन । ट्राफिक साउण्ड, त्यस्तै अनौठो बस, कार, रिक्सा, टांगा, साइकल, समसाइकल एकसाथ कराइरहे पनि एकरसता थिएन । हामी कतिबेला मुक्त हुन्छौँ होला यो ध्वनि प्रदुषण र कर्कशाबाट....? भन्ने चिन्ता बढ्दै गर्दा बस एउटा होटलको गलैँचा आकारको प्रांगणमा शरणागत हुन पुग्यो ।

नुहाइधुवाइ गरेर लञ्च गर्नोस् । अब यो थर्कमान आवाज थियो चह्वाणको, उनले आदेशकै स्वरमा हिन्दी र नेपालीमा यो वाक्य दोहोर्याए र थप अगाडि नयाँ सूचना दिए ए साँच्चै, यहाँ सपिड् गर्नतिर नलाग्नुहोला । धेरै ढिला भयो भने यहाँबाट निस्किन गाह्रो हुन्छ। फेरि तीन बजेपछि पहाडको बाटो हुस्सु लाग्छ । त्यो हुस्सु नलाग्दै उकालो चढिसक्नुपर्छ ।

अब साँच्चै सबैजना सतर्क भए र धमाधम होटलतिर लागे । होटल कल्पना मुताविक राम्रो र उच्चस्तरको रहेछ ।

होटल मैनाकामा शरीरको फोहोर मैला र थकान फ्याँकेर हामी एक बजेतिर पुनः अघिकै बसमा चढ्यौँ । सबै आ आफ्नो अनुहारमा तज्जन्य आकर्षण बोकेर पुनरागमनभ ए । अब पो एक आपसमा परिचय गर्दा चिनिने र सम्झिनेजस्तो देखिन्थ्यो । बसमा आ आफ्नो आसन जमाए तर बस गुढ्ने बेला मुरलीधरले आफ्नो सिट फेरेर भने 'यो भाइले मलाई हेर्या हेर्यै गर्छ । कतै दुःखद् घटना भयो भने ? दोष त मै अभागीलाई पर्छ ।' यो उनको मैत्रीय व्यंग्य बसचालकप्रति लक्ष्यित थियो ।

बसले बिस्तारै सिलिगुडीको कोलाहर र जनसागर छोड्दै गयो र सिभोक रोडबाट पहाडतिर यात्राभिमुख भयो । सिभोक रोड छोडेपछि चिसोपनले बिस्तारै स्पर्श गर्दै ल्यायो । यतिबेला हामीमध्ये धेरैलाई आफ्नो झोलामा तातो लुगा नभएकामा पछुतो छँदै थियो । त्यसमाथि चह्वाणको निषेधाज्ञाले गर्दा सिलिगुडीमा केही किन्न नपाएकामा व्यापक छट्पटी र ग्लानि झन् थपियो । सिभोक रोड नछोडुञ्जेल सुरक्षाकर्मीको कडा जाँच जारी थियो । गोरखाल्याण्डको आन्दोलनले गर्दा । शुटिडको गाडी ...न् अलमल । सबै लुगाका ट्रंक, बत्ती, बत्तीका तारहरु सकेट देखाउनुपर्ने र बुझाउनुपर्नेले गर्दा थप समय खर्चियो । फेरि उनीहरु चेकिड गरिसकेपछि मुड भएमा जिस्किँदै सोध्छन् हिरो कौन है ? जवाफ एउटै हुन्थ्यो डैनी उनी यस इलाकामा बंगाली फिल्म लालकोठीले गर्दा अत्यन्त लोकप्रिय पनि छन् ।

वास्तवमा डैनी यस फिल्मका नायक मात्र नभएर कथाकार, गीतकार, गायक र एक प्रमुख निर्माता पनि हुन् । यो उनकै निर्माण कम्पनी ट्रिपल जेम्स मुभिजबाट बन्दैछ र उनकै भान्जा उगेन छोपेल यसका निर्देशक पनि हुन् । बसले हामीलाई तराईको भूभाग हुँदै लग्यो । माटीगाडी, सालगाउँ, काली मन्दिर, डाक बंगला हुँदै बाघपुल आइपुग्यौँ । बाघपुल कटेपछि विभिन्न किसिमका घुम्तीहरु आए सिटबाटै सल्किने गरी पल्लो सिटमा पुग्ने शक्तिमा गाडी मोडमा घुमिरहेको थियो । बायाँतिर भीमकाय पहाडहरु र दायाँतिर निक्कै तल विशाल नदी । जसमाथि इन्द्र सुन्दास, असित राई, प्रकाश कोविद, भगीरथ रावतले उपन्यास लेखे, कविवर माधव घिमिरेले गीत लेखे उहिले हामी टिस्टासम्म पुगेथ्यौँ र गाए जनार्दन सम, तारादेवीजस्ता साधकले "गाउँछ गीत नेपाली ज्योतिको पड्ख उचाली ।"

बस शान्त भएर ठूलो पहाडमुन्तिर रोकियो ।

यो टिस्टा पुल हो । चिया नास्ता गर्ने भए र्नु भए हुन्छ । भाषाको मितव्ययिता अपनाएर चह्वाणले हिन्दीमै भनेको भए पनि बुझ्ने नबुझ्ने सबै झर्न तयार थिए । मौकाको फाइदा उठाएर ड्ेसम्यान मोहनले भने अपन तो कट टु ट्वाइलेट सबैको हाँसोको फोहोरा नछुट्दै मोहन बसबाहिर कुँदिसकेका थिए । कट टु मोहनको थेगो रहेछ । कट टु पटकथामा प्रयोग हुने प्राविधिक भाषा हो । कट टु को अर्थ पटकथामा दृश्य परिवर्तन गर्दा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउन वा भनौँ दर्शकलाई छिटो र सीधा त्यहाँ पुर्याउने निर्देशकीय भाषा कट टु हो । सबै बसबाट ओर्लेर आफ्ना निजी काममा हिँडेपछि म पनि खल्तीमा रहेको एक रुपियाँको सिक्का बोकेर टिस्टा पुलमा पुगेँ । सिक्का ढोगेर खोलामा हुत्याइदिएँ हरर टिस्टाको हावामा हुइँकिदै सिक्का जलराशिमा खस्यो । हठात् सम्झन पुगेँ इन्द्रबहादुर राईको उपन्यास आज रमिता छ का नायक जनक र सहनायिका यमुनाको रुमानी दृश्य यही पुल माथिको ।

सन् १९५८ मा लिखित यो उपन्यास छापिएको छब्बीस वर्षपछि म यो पुलमा छु ।

बीसौँपटक पढिसकेको यो उपन्यास जहिले पढ्दा पनि यो पुलमाथिको दृश्यमा आएर अडिग हुन्छु कहिले तर्ने होला त्यो पुल ? आज त्यही पुलमा उभ्भिएको छु । त्यस किताब र किताबका पात्र पात्रालाई सम्झिदैछु । कल्पनातीत रुपमा रमाइलो रहेछ यो पुल । प्रेमको निशानी ।

यो संसारको सबैभन्दा पुरानो ब्रेल ब्रिज हो अरे, सर चह्वाणले पुल छर्दै गर्दा बसमा थप जानकारी दिए तर के कुरा गर्नु सर यो इतिहासको निशानी चारपाँच वर्षपछि नरहने भो । ग्रेफले भत्काएर नयाँ पुल बनाउने भएको छ पक्की पुल ।

कन्ट्रयाक्ट लिइसक्यो तिनेरुले ।

अब यो पुल तस्विरमा र उपन्यासमा मात्रै सीमित रहने भो । त्यो पनि नेपाली बुझ्नेका निम्ति यो इतिहास जीवित रहला, नबुझ्नेका लागि ! एक किसिमको दुःखानुभूति मनमा गडिरह्यो टाढा नआइपुगुञ्जेलसम्म ।

मल्ली बजार आइपुग्यौँ यो पनि खोलाको छेउमै अवस्थित छ । यहाँबाट दाहिने चढेको उकालो कालिम्पोङ्ग पुग्छ र बायाँबाट सिक्किमकै जोरथाङ्ग, किताम बजार जाँदोरहेछ । हामीलाई पूर्व जानुपर्ने रहेछ ग्याङ्गटोक, सिक्किमको राजधानी ।

मल्ली बजारमा बिहान र दिउँसो भात र माछा मीठो पाउँदोरहेछ । साँझमा चैँ जाँडरक्सी लोकप्रिय रहेछ यहाँ । यसबारे थाहा पाएर ड्रेसम्यान मोहन कट टु रेष्टुराँ भइसकेछन् । उनका साथमा एक दुई अरू साथी पनि कट टु भएछन् । मोहन र उनका टोली धेरैबेर हराए । मल्ली छोड्दा पाँच बज्यो ।

सिक्किम राज्यभित्र पसेको पूर्ण ज्ञान चैँ रम्फू आइपुगेपछि हुँदोरहेछ । यो सिक्किमको प्रमुख द्वार हो यहाँ हामीलाई एस.पी. ले स्वागत गरे । एस.पी. यहाँको पुलिसको संक्षिप्त नाउँ । यहाँ हामीले आफ्ना बारेमा सबै जानकारी टिपायौ, रहने समयावधि र स्थानका बारेमा पनि ।

यहाँ हामीलाई स्वागत गर्न तीनपाते सुटमा याप्ला जन्तरे आएका थिए । उनी डैनी डैन्जोङ्पाका जन्तरे दाजु रहेछन् । याप्लाको अर्थ सिक्किमे भाषामा काजी वा मालिक हुँदोरहेछ ।

रम्फू एउटा सानो तर गतिशील बजार । काठका घरहरू लहरै । त्यहाँ नेपाली, बङ्गाली र कैँया व्यापारीहरू बढी रहेछन् तर मीठो नेपाली बोल्ने । नेपाली भाषालाई भारतीय संविधान मुताविक आठौँ अनुसूचिमा अन्तर्युक्त गर्ने कोसिस र कसरत भइरहेकोमा सिक्किमका मुख्यमन्त्री भण्डारीको विशेष भूमिका रहेछ । उनको फोटो अङ्कित रङ्गीन क्यालेण्डर यहाँका प्रायः रक्सी दोकानहरूमा देख्न पाइयो । उनको एउटा महावाणी अत्यन्त लोकप्रिय रहेछभण्डार खनेर आँगन पुर्नेप्रति सावधान ! यो नबुझिने महावाणी धेरै ठाउँमा पढ्न पाइयो । उनी महाकवि देवकोटा र स्व.श्री ५ महेन्द्रबाट अत्यधिक प्रभावित रहेछन् । एउटा बगैँचामा फूलको बारेमा उनको उपदेश यस्तो छईश्वरको हाँसो पाएका फूल छुनु पाप हो । त्यस्तै भण्डारीको अर्को सन्देश यस्तो छम मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस् ।

भारतीय समयअनुसार छ बजेर बीस मिनेटमा हामी सिङ्गताम आइपुग्यौँ । नेपालको दोलालघाटजस्तै देखिने सिङ्गताम बजारमा अधिक मात्रामा नेवार व्यापारीहरू रहेछन् तर नेवारी भाषाप्रति अनभिज्ञ । हामी यहाँ आइपुग्दा झमक्क साँझ परिसकेथ्यो । अँध्यारो यस्तो थियो बत्तीको चहलपहलबाहेक केही नदेखिने । तर यहाँको हल्लाखल्लामा नेपालीपन र बोलाइमा पहाडे शैलीको मिठास काफियोजस्तै सुन्न्थ्यिो । हाम्रो बस यहाँ रोकिएपछि चहलपहल झन् बढ्यो । यो बजार समथर भूमिमा छ । यहाँबाट सिक्किमको जुन भागमा गए पनि उक्लिनुपर्छ । पुल तरेर बजार पस्नेबित्तिकै बायाँ गयो भने राभाङ्गला, दायाँतिर चढियो भने ग्याङ्गटोक । हाम्रो फिल्मको सम्पूर्ण शुटिङ हुने राभाङ्गलामा र मुहूर्त हुने भोलि ग्याङ्गटोकको टासी डे ले होटलमा ।

हाम्रो शुटिङ गर्न कहिले आउने, अङ्कल ?” एउटी बच्चीले यो प्रश्न गर्दैगर्दा म झसङ्ग भएँ । कलाकार मुरलीधर त्यस्तो निख्खुर कालो अँध्यारोमा पनि आफ्ना फ्यानहरूलाई अटोग्राफ दिँदै हुनुहुँदोरहेछ ।

शुटिङ कहाँ हो नै मलाई थाहा छैन । मुरलीधर आफ्नो अज्ञानता ज्ञानी प्रशंसकहरूलाई बाँड्दै थिए । यो सुनेर चह्वाणले स्पष्टीकरण दिएहामी जानुपर्ने राभाङ्गला हो । तर भोलि मुहूर्त हुनेचैँ ग्याङ्गटोकमा । कता जाने हो अलिकति मिलेको छैन । कुन्नि चह्वाण के मिलाउन खोज्दै थिए, कसैलाई थाहा छैन । उनी फेरि फोन गर्न गए र फर्केर आएपछि याप्ला जन्तरेलाई कम्मरको विन्दुसम्म झुकेर अभिवादन गरे । याप्ला केके भन्दै थिए, चह्वाण ला, ला, ला भन्दै थिए । लाचैँ सिक्किमको विनम्र भाषामा हजुर भनेको रहेछ ।

यसपछि याप्ला जन्तरेले हात हल्लाएर बिदा मागे ग्याङ्गटोक जान । अन्ततः हाम्रो यात्रा राभाङ्गलातर्फ मोडियो । बस गुड्ने बेलामा ड्रेसम्यान मोहन सिटमा रहेनछन् । उनी त कट टु गड्डी भइसकेछन् । गड्डी सिक्किम रक्सीदोकान अर्थात् भट्टी । मोहन बस रोक्यो कि आफूलाई कट टु गड्डी पु¥याइहाल्दारहेछन् । अरूबाट थाहा भएअनुसार उनी रम्फूमा पनि कट टु गड्डी भइसकेका रहेछन् ।

मोहन आइपुगेपछि बस राभाङ्गलातिर गुड्यो । माङ्गले खोला तरेर बिस्तारै उकालो सुरु भयो । अँध्यारोको सुरुङ चिर्दै बस अघि बढ्यो । चारैतिर हुस्सु र अँध्यारो । सर्वत्र निर्जन र निष्क्रियता । जता हेरे पनि नजरको विपन्नता महसुस हुन्छ । खोलाको आवाज तलै छुटिसक्यो । हावाको वेगले मात्र गाडी गतिमान छ भन्ने थाहा हुन्छ । स्टान्ढालको ब्रुनर्डको जिन्दगी पढ्दै यस्तै सजीव अनुभूति भएथ्यो मलाई । पहाडी झरनाको सफा र शीतल पानी पिएजस्तो ।

धेरैपटक कट टु गड्डी भएका कारण मोहन झुलिसकेका थिए । कलाकार मुरलीधर मुहूर्तमा आफ्नो उपस्थिति महत्त्वपूर्ण नमानिएकाले मुडअफ थिए । दिनभरिको दौडधूपले चह्वाण थकित थिए । बाँकी पात्रहरूको उपस्थिति अगिदेखि न्यून थियो ।

बसले आफ्नो रफ्तार छोडेको छैन । हेडलाइटको उज्यालो बाहिर केही देखिन्न । बेलाबलामा सेतो माइलोस्टोनमा कालो मसीले लेखेको पढ्न भ्याइन्थ्यो

राभाङ्गला १५ कि.मि. ।

राभाङ्गला १० कि.मि. ।

राभाङ्गला ० कि.मि. । बस उच्चा स्वर निकालेर शान्त भयो । त्यो एउटा पूर्णविराम थियो त्यसको । त्यति ठूलो आवाजले पनि त्यो शान्त गाउँ ब्यूँझेन । यस्तो लाग्थ्यो त्यहाँ भर्खरै एउटा युद्ध सकिएको छ ।

हुस्सुभित्र कठ्याङ्ग्रिएर राभाङ्गला मस्त निद्रामा थियो । ल्याम्पपोस्टहरू नावालिगझैँ टोलाइरहेका । बस रोकिएको देब्रेपट्टि पहाडको थुम्को, दायाँपट्टि लामो बाटो उकालो चढेको । त्यो बाटोको दायाँबायाँ जमिनमा आधा गाडिएका लहरै काठका घरहरू । बसको ठीक अघिल्तिर अर्को गाउँ क्युजिङ्ग जाने बाटो ।

एउटा अव्यक्त सङ्केत लिएर बसेको त्यो गाउँमा हामीले स्कुले कान्छालाई खोज्नुथियो । टर्चलाइट बोकेर चह्वाण मेरा अगाडि हिँडे । सुत्न तर्खर गरिरहेका स्कुले कान्छासित भेट हुनेबित्तिकै उनी हामी आएको देखेर आश्चर्यचकित भए ।

स्कुले कान्छाले बन्दोबस्त गरेको कोठामा सबैलाई पु¥याएर हामी होटल सरिता फर्कियौँ, जहाँ हाम्रा (मुरलीधर र मेरा) निम्ति कोठाको व्यवस्था गरिएको थियो । होटलमा आएपछि मैले स्कुलेकान्छालाई जिस्काएर सोधेँतपाईं स्कुले जेठा किन हुनुभएन ?”

भद्र स्कुले कान्छाले हाँस्दै भनेहैन हैन, सायमीजी ! मेरो वास्तविक नाउँ यो होइन, टी.सी. वाङ्गदी हो । यो गाउँबाट स्कुल पढ्न गएको पहिलो केटो म, त्यो पनि दार्जीलिङमा । त्यसैले मान्छेहरू मायाले मलाई स्कुलेकान्छा भन्छन् ।

यस फिल्ममा लियाजो अफिसरका रूपमा काम गरिरहेका वाङ्गदीसँग कुरा गरिरहँदा सामान्य अवस्थाका कारण मुरलीधर सुत्न गइसकेका थिए । उनको अनुपस्थितिमा पनि स्कुले कान्छासित लगभग एक घण्टा गफगोष्ठी भयो । कान्छाका अनुसार मुहूर्त सकेर भोलि सम्पूर्ण कलाकार ग्याङ्गटोकबाट आउने रहेछन् । त्यसपछि पर्सिदेखि धारावाहिक रूपमा पचास पचपन्न दिन सम्पूर्ण छायाङ्कन यहीँ हुने योजना रहेछ । त्यसका निम्ति रातो, सेतो घोडा, ओपनहुट जिप, डाकबङ्गला सबै उनले मिलाइसकेका रहेछन् ।

तर काम पो हुन्छ कि हुँदैन, यो ठाउँ त सिक्किमको चेरापुञ्जो हो । मौसमले कत्तिको साथ दिन्छ ?” आश्चर्य र चिन्ता, आशा र आक्रोश व्यक्त गर्दै स्कुलेकान्छा दश बजेतिर बिदा भए । मैले पनि सहयोगको अपेक्षा राख्दै धन्यवाद भनेँ ।

स्कुलेकान्छा गएपछि म पनि भोलिबाट भेट हुने नयाँ मित्रहरूसँग राम्रोसाथ बितोस् भनी कामना गर्दै पलङभित्र घुस्रेँ । नीरव रातमा धेरै वर्षपछिको मेरो पहाडी बास हो ।

राभाङ्गला ः २५ फेब्रुअरी १९८६

 

बिहान उठेर झ्याल खोलेँ । म जुन कोठामा सुतेको थिएँ, त्यसको झ्याल सीधा नदीतर्फ खुल्दोरहेछ । नदी नजिकै देखिए पनि निक्कै गहिराइमा रहेछ । नदीको अनुकरणीय ध्वनि नदीलाई नहेरेसम्म ज्ञात नहुँदोरहेछ किनकि भररात मलाई यता नदी छ भनेर ज्ञानै भएन । नदीसँग यो गाउँका मान्छेको कुनै लेनदेन र सांस्कृतिक जीवन छ जस्तो देखिएन । नदीको पारिपट्टि एउटा ठूलो हरियाली मैदान रहेछ, थिएटरजस्तो । त्यो थिएटरको बीचमा मात्र एउटा एकतल्ल्े घर रहेछ । त्यो थिएटरको पाश्र्वभूमिमा विश्वप्रसिद्ध कञ्चनजङ्घा हिमाल मुस्कुराइरहेको थियो । यो हिमालमाथि महान् फिल्मकार सत्यजित रेले बनाएका सिनेमा दुईपटक हेर्ने अवसर पाएको छु । त्यो फिल्ममा हिमाल एउटै एङ्गलबाट मात्र देखाइएको छ तर यतिबेला यहाँ यो हिमाललाई हरेक कोणबाट हेर्न सकिने देखेर म खुसी छु । मानौँ, त्यो हिमाल पो मलाई हेर्न आँगनमै आएजस्तो छ, विना सूचना ।

पाश्र्वसङ्गीतसहित गायक मुरलीधर आफ्नो नव्यतम् रचना गाइरहेका थिए, आफ्नै कक्षमा

झस्किदियो मुटु मेरो बिहान बिहानै

मायाले नै गिज्यायो मलाई बिहानबिहानै

मुरलीधरलाई साथमा लिएर स्कुलेकान्छासित केही लोकेशनहरू घुम्न जानुछ । हामीलाई लिन स्कुलेकान्छा आइसकेका थिए रिसेप्सनमा ।

बाहिर निस्कियौँ । आज मङ्गलबार, यहाँ हाटबजार रहेछ । हामीलाई हाटबजारले प्रथमतः राभाङ्गलामा स्वगत ग¥यो सुमधुर बोली र जीवन्त मुस्कानका साथ । टासी डेले, स्कुले कान्छा ! टासी डेले !हाटमा सक्रिय आमाले स्कुले कान्छालाई अभिवादन गर्दै थिए । उनी पनि जवाफमा टासी डेले भन्दै अग्रगामी कदम चाल्दै थिए किनकि हामीलाई पचाससाठी दिन काम गर्न एक दुई घण्टामै केही ठाउँहरू छान्नु छ, जसलाई फिल्मी भाषामा लोकेशन हन्टिङ् भनिन्छ । प्रिय ड्रेसम्यान मोहनको भाषामाकट टु लोकेशन हन्टिङ् !बिहानैदेखि ।

 

Comments

सम्पर्क माध्यम

khasskhass@gmail.com
Share |