हालसालैका लेखहरु : लश्कर,(गोविन्द गिरी प्रेरणा) अभिनन्दन !!!!,(ऋषिराम अर्याल) गड्यौला उर्फ सत्यराज ,(कृष्ण बजगाईं ) बोर्डरसाइटको बब्लु,(नीलम कार्की निहारिका) समुद्र र सपना,(संजु बजगाईं ) कार्लोस मेरो दर्पण छायाँ,(सुन्दर श्रेष्ठ) मैले नजन्माएको छोरो,(पारिजात) विदेसिनु रहर कि बाध्यता,(जेबी खत्री) ना....टक,(बासु श्रेष्ठ ) दशैँ ,(सुशील शाह)

प्रयोगशीलताको मोहमा उदाएको 'पानीको घाम',(रजनी ढकाल)


समीक्षक रजनी ढकाल


युवा आख्यानकार अमर न्यौपानेको पानीको घाम आख्यानकृतिको अन्तिम कभरपृष्‍ठमा आफ्नै आख्यानबारे व्यक्त भएको लेखकीय विचार यस्तो छ -
अचेल एउटै सानो मेसिनमा मोबाइल, रेडियो, टिभी, इन्टरनेट, सिडी, भिसिडी, एमपीथ्री, क्यामेरा, रेकर्डर... अरू पनि थुप्रै समावेश भएको जमाना भोग्दा, आफू जमानाभन्दा धेरैपछि परेको भान भइरहेछ । एउटै कृतिभित्र दिन खोजिएको विविधताको स्वादलाई यसले संकेत गर्दछ ।

 

पानीको घाम आख्यान हो । कथा हो अनि उपन्यास पनि हो । कथा मात्रै पनि होइन, उपन्यास मात्रै पनि होइन । यसैले लेखकले यसलाई आख्यान भनेका छन् । विधामिश्रण र शैलीगत आधारमा हेर्दा यो कविता हो, निबन्ध हो, नाटक हो, पत्रकारको स्थलगत रिपोर्ट पनि हो । योभन्दा धेरै के के हो र यसको विधामिश्रण कसरी भएको छ भन्ने कुरा त पाठक नै यसमा प्रवेश गरेपछि महसुस गर्छ । कथाहरू पढ्दै जाँदा पाठले थाहा पाउँछ, कतै रिपोर्टिङको ढाँचामा कथा बनेको छ कतै निबन्धगत चिन्तनमा घटनाक्रम बुनिएको छ । कतै सत्य पात्रहरूको यथार्थ जीवनकथाले दुख्‍नेगरी चिमोटेको छ ।

 

उन्नाईसवटा कथाक्रमको सिंढी उक्लिएर पानीको घाम आख्यानले उपन्यासको कथारम्भ गरेको छ । कथान्तमा आरम्भ भएको लेखकीय कर्मको यात्रा सालिक, ऊ असुरक्षा माग्छे, अस्तित्वदावी, स्वीकार अस्वीकार, चुकुल, ईश्‍वरसँग मुद्दा, हरियो प्रेम, हिंडिरहेको बाटो र कुहिरोको रूख, काँचको गिलास, साटिएका फूल, रिमिक्स, नदीको गति र किनारको नियति, खुसीको पीडा, बादलमुनि, तेसोभए म आउँदिनँ, हेराइ, दृष्‍टिकोण जस्ता शीर्षकहरूमा कथात्मक स्वरूपहरू लिंदै विविध शैलीगत र विधागत वैशिष्‍ट्यलाई अँगाल्दै कथारम्भमा पुगेको छ । लेखक लेखनमा सामाजिक प्रभाव र स्थानीयताको रङ दिन जति सचेत छन् लेखकीय मौलिकता दिन र प्रयोगशील बन्न पनि उत्तिकै आतुर देखिन्छन् ।

 

कथान्तले कथा लेख्‍न नसक्दाको छटपटी पोखेको छ । तिनै छटपटीभित्र मानक पात्रका पात्रतालाई उभ्याउन सफल भएको छ । यो कथाको झलक र उसको जीवन आफैंमा नेपाली समाजको एउटा घतलाग्दो र कहिल्यै नबिर्सिने बिम्ब हो । कथाका पात्र खोज्दै जाँदा भोगेको तिक्त भनुभूतिलाई सघन विचारमा लेखक पोख्छन् मेरा पात्रहरू आफ्ना बारेमा केही भन्दैनन् । अरूका बारेमा भन्न पटक्कै हिच्किचाउँदैनन् । थाहा हुने त आफ्नै बारेमा पो हो, अरूका बारेमा कसरी जान्ने ?... (पृ. २०) कति व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी छ यो अभिव्यक्तिमा । यसले मान्छेको आम चरित्रलाई चिनाउँछ । कथा भएर पनि लेखकीय हस्तक्षेपले यहाँ यो निबन्ध बनेको लाग्छ तर पनि पाठकलाई उसैगरी तान्छ चिन्तनगत प्रवाहशीलताले ।

 

हो, अपरिभाषित (भूमिका)मा अमरले भनेझैं उनी कथैकथाको हरियो मैदानबाट हात उठाएर भाग्न सकेनन् र त नेपालगञ्जको चोकको सालिकलाई स्तम्भबनाएर अब्दुल अलिको जीवन बचाइको साक्षीप्रमाणबाट नेपालको आम राजनीतिक परिवर्तनको झलकको बक्यौता लेखे । कुरूपताको सुन्दर चिन्तन गर्दै एउटी असहाय नारीको मार्मिक चित्रण खिचे । यौनको भोकमा असुरक्षा माग्ने नारीको अन्तरनिरीक्षण गर्न सफल भए । सामाजिक कारणले आफ्नो परिचय दिन नचाहने सुन्दरीको अस्तित्वदावी गरे । स्वीकार अस्वीकारमा ११-१३ वर्षका बालबालिकाबीच गरिएको सर्वेक्षणबाट सुखनीको पीडाको पराकाष्‍ठा देखाउन सफल भए ।

 

चुकुल चिडिमार जातिको विहेका पाँच चरण र सानैमा बिहे भएको किशोरको यौन जिज्ञासालाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको तराई संस्कृतिको घतलाग्दो कथा हो । ईश्‍वरसँग मुद्दाले आर्थिक दुरावस्थाले निम्याएका पीडाहरूलाई चिमोटिनेगरी खोतलेको छ ।

 

हरियो प्रेममा घँसियाहरूको जीवन, श्यामवतीको कहिल्यै नओइलाउने (घाँस)प्रेम, विदेशी पुरुषसँग विवाह गरेर पनि आफ्नै समाजमा बस्न सफल महिलाको अधिकार र जीवनको सर्वोच्चता आदि धेरै कुरा अभिव्यक्त भएको छ । पत्रकारले सोधेको प्रश्‍नमा श्यामवतीको उत्तर हुन्छ- तपाईँहरू मैनबत्ती बनाउन सिकाउनुहुन्छ । मैनबत्ती जलेपछि फेरि पलाउँदैन । सिलाइकटाइ सिकाउनुहुन्छ । लुगा काटेर कहिल्यै पलाउँदैन । ...घाँस जति काट्यो त्यति पलाउँछ । तेति जीवन बोकेर आउँछ ।... (पृ. ८६) यसले रुसोको प्रकृतितर्फ फर्कभन्ने दर्शनलाई पनि अँगालेको छ ।

 

हिंडिरहेको बाटो र कुरिरहेको रूखले प्रेमपताहरूको जीवनको मर्मवोध गरेको छ । बिरथजस्ता बाटो बिराएर हिंड्ने रावणलाई रामको कल्पनामा रूखरूपी प्रेमपताहरू प्रेम गरिरहन्छन् र पर्खिरहन्छन् । प्रेमपताको पर्खाइको पीडासँग तराइ संस्कृति (रामलीला)को सुन्दर झाँकी पनि कथाले बोकेको छ । साथै जीवनका महत्त्वपूर्ण क्षणहरू थाहै नपाइ कसरी बितिरहेका हुन्छन् भन्ने गहिरो दर्शनबोध यो कथाले गराउँछ ।

 

काँचको गिलासमा रिक्सावाल बूढोको गरिबी र गरिबीले दिएको जीवनको तुच्छताप्रति व्यङ्ग्य छ ।

 

साटिएका फूलमा हिन्दू र मुश्‍लिम धर्मको मेलको सुन्दर कल्पना छ । अनि नारीको अस्तित्वको खोजी छ । बुर्काभित्र पनि मान्छे सुरक्षित हुँदोरहेनछ... (पृ. ११७)

 

रिमिक्स रिमिक्सकै शैलीमा लेखिएको प्रयोगशील कथा बनेको छ । जेलिन्दा र इतबरियाको जीवनको रिमिक्सले कथाक्रम जेलिएको छ । नदीको गति र किनारको नियतिले थारू जीवनको अनौठो संस्कृतिको उजागर गरेको छ । आफ्नै दूध खुवाएर हुर्काएको छोरोजस्तो देवरलाई फेरि लोग्नेको रूपमा अँगाल्ने संस्कृतिले त्यो संस्कृतिमा नभिजेका पाठकको मन हल्लाउँछ । सीता एक्ली भएर पनि एक्ली भइन । ऊसँग लोग्ने मरेको जीवन र पोखिएको जीवनको रङ थाप्न नसके पनि थापेजस्तो गर्ने १३ वर्षे देवर थियो । (पृ. १३०)

 

खुशीको पीडाले अनौठो घटनाको कल्पना गरेको छ । थारू महिलाको गहनाप्रेम र यौनको मनोविज्ञान यसमा छ ।

 

बादलमुनिले तराइक्षेत्रमा देखापरेको जातीय विभेदको कथालाई मर्मस्पर्शी रूपमा उनेको छ । मधिसे र पहाडेबीचको आपसी मेलले असफाक र महेशको परिवारलाई जति सुख दिएको थियो, समयक्रममा आएको द्वन्द्वले उनीहरूको मित्रताको पवित्र गाँठोलाई खरानी हुनेगरी जलाएको छ । जातीय द्वन्द्वले देशमा लागेको बादल र असुरक्षित गन्तव्यप्रति सचेत गराएका छन् लेखकले । बादलमाथिको हवाइ उडान बलियो बिम्ब बनेर आएको छ ।

 

तेसोभए म आउँदिनँ कथा व्यावहारिक जीवनको घतलाग्दो प्रस्तुति हो ।

 

हेराइको निबन्धात्मक प्रस्तुतिमा लेखकको जीवन र मान्छेका क्रियाकलापप्रतिको सूक्ष्म निरीक्षणको कथा छ ।

 

दृष्‍टिकोणमा आख्यानकार स्वयम्‌ले आफ्ना पात्रहरूको विश्‍लेषण गरेका छन् ।

 

कथारम्भले लेखनको अन्त्यमा कथा लेख्‍ने लेखकको इच्छा जगाएको छ । मान्छेको भौतिक शरीर र चिन्तगत रूपको कल्पना गर्दै लेखन गर्ने लेखकको मनलाई उसको भौतिक रूपले बोकेजस्तो देखिए पनि ती अलग अलग व्यक्तित्व भएको कल्पना गरेको छ । जीवन क्षणिक भए पनि पात्रको जीवन अनन्त रहेको कल्पना पुनर्जन्ममा जोडेर गरेका छन् लेखकले । पानीको घामको शीर्षकीय पुष्‍टि पनि बोकेको छ यसले । पानीको घाम न आफूखुशी उदाउन सक्छ, न अस्ताउन सक्छ, न चम्किन सक्छ भन्ने विचारमा लेखकीय विसङ्गतिवादी चिन्तन पोखिएको छ । पात्र कृष्णले भन्छ, सम्झ त तिमीले अरूलाई खुसी बनाउन कति पटक आफ्ना खुसीहरूलाई बलि दियौ ? र पनि तिमीसँग के तिम्रा मान्छेहरू सन्तुष्‍ट भएका छन् ? अनि पानीको घामको अस्तित्व आकाशको घामसँग जोडिएजस्तो भएन त जीवन ?... (पृ. १९१) 

 

यो पुस्तकको भूमिका वा अग्र परिचय छैन । अपरिभाषित शीर्षकमा आख्यानबाट उपशीर्षक दिएर आख्यानभित्रका आठवटा कथाका टुक्राहरूलाई ल्याएर राखिएको छ तर त्यसमा लेखकको लेखनसमयको चित्रलाई मूर्तता प्रदान गरेको छ । लेखकले यहाँनेर पाठकलाई धेरै गृहकार्य दिएको महसुस हुन्छ । भूमिका पढेर पुस्तकभित्र छिर्न बानी परेका पाठकका लागि यसले केही समय अल्मल्याउँछ ।

 

सिर्जना लेखकीय हृदयोद्‌गारको कलकल बग्ने मौलिक सङ्लो नदी हो, जहाँ पाठकले आफ्नो र समाजको अनुहार देख्छ र आल्हादित हुन्छ । यसका साथै सिर्जनामा लेखक बाँचेको र उसले देखेको समाजसँगै समयक्रममा आएका चिन्तनरूपी छहराहरू प्रवाहित भएका पनि हुन्छन् जुनकुरा पानीको घाममा अमरले देखाउन सफल भएका छन् । जीवनका गहिरा चिन्तनका इन्द्रेणीहरूले यी कथाहरूलाई ढाकेका छन् । लेखकलाई यहाँ कुनै घटनाको सपाट वस्तुपरक वर्णन गरेर कथा बुन्नु छैन, न त एउटा पात्रको पात्रताको एकतर्फी चित्रणमा मात्रै अल्झिने चाह छ । उनी समाजका यथार्थलाई आफ्नै आँखाले स्पर्श गरेर भावना र चिन्तनको रापमा पकाउँछन् अनि धेरै कुराहरूलाई समेटेर मीठो आख्यान परिकार बनाउँछन् र पाठकका अघिल्तिर राखिदिन्छन् । आफ्नै भिन्न शैली र प्रस्तुति ढाँचाले अमरलाई अन्य आख्यानकारभन्दा पृथक बनाएको छ । यो उनको आफ्नो पहिचान र शक्ति पनि हो ।   

 

पानीको घाम, यो सुन्दर विपरीतता बोकेको प्रयोगशील शीर्षकले नै कृतितर्फ धेरै प्रयोगशीलताको सङ्केत गर्दछ । कोठामा बसेर अनुभूति र कल्पनाको बुई चढेर मात्र तयार भएको कृति होइन यो । स्थलगत रूपमा भ्रमण अवलोकन गरी पश्‍चिम नेपालको मुख्य क्षेत्र नेपालगञ्ज र त्यसवरिपरिको परिवेशमा महिनौं घुलमिल भएर रहेपछि लेखिएको कृति हो । नेपालगञ्जको भदौरे तातो वातावरणमा परिश्रमको तरल, सुललित र प्रवाहशील पसिनाको सुगन्धी पानी बगेर अमर न्यौपानेले उन्नाईस रचनामा उपलब्धिको न्यानो घाम उदाएका छन् । जिटिजेङबाट आयोजना गरिएको लेखनवृत्ति पाएपछि कार्यस्थलमा पुगेर अध्ययन गरी गरिएको सिर्जनामा यथार्थ र कल्पनाको सुन्दर संयोजन छ । लाग्छ न्यौपानेको कलमले अभ्यासका थुप्रै चरणहरू पार गरेको छ ।

 

काव्यात्मक प्रस्तुति, नाटकीय संवादात्मकता, निबन्धात्मक वैशिष्‍ट अनि यथार्थ स्थलगत जानकारीले यी सिर्जनालाई कथामा मात्रै सीमित रहन दिएका छैनन् । कथाको मूल्यभन्दा माथि उठाएका छन् । यस्तो लेखन नितान्त नयाँ कलममा संभव छैन ।

 

बिम्बात्मक रूप र प्रतीकहरूको संयोजनले गर्दा कतिपय ठाउँमा भाषा अमूर्त बन्न पुगेको छ । विनिर्माणिक चेतनाले भाषिक विचलन ल्याएको छ । कथान्त र कथारम्भले पाठकलाई एकछिन अलमल्याउँछ । लेखकीय प्रयोगशीलता र लेखकको कवितात्मक शिल्पलाई यस कृतिले जति उचाइ दिएको छ, सामान्य पाठकका लागि भने अलि बौद्धिक कसरत पनि थपिदिएको छ । सामान्य पात्रहरू पनि नसुहाउँदो बौद्धिक संवाद बोलिरहेका हुन्छन् । पढ्दैजाँदा लाग्छ पात्रमा पात्र मात्रै छैन लेखक पनि मिसिन पुगेको छ ।  आख्यान लेखनमा आइपर्ने ठूलो समस्या लाग्छ यो । तर चिन्तनशीलता बुझ्ने र बौद्धिक मन्थन रुचाउने पाठकका लागि यो गतिलो खुराक पनि हो ।

 

एउटा व्यक्तिगत संस्थाले एउटा नयाँ लेखकको पुस्तकलाई यसरी छापिदिनु नेपाली साहित्यिक जगत र लेखकको लागि एकदमै खुशीको कुरा हो । पैरवी बुक हाउसका प्रोप्राइटर खगेन्द्र भट्टराई मुरी मुरी धन्यवादको पात्र बनेका छन् । तर यस्ता कृतिलाई अझ सुन्दर आन्तरिक प्राविधिक संयोजन र हार्ड कभरमा फ्ल्याप राखेर निकालिएको हेर्ने र पढ्ने नेपाली पाठकको चाहनालाई पनि आगामी दिनमा पैरवी बुक हाउसले बुझ्ला र त्यसप्रति अग्रसर होला । 

 

कुनै पनि सिर्जनात्मक कर्मको मूल्य र सीमा यही हो भन्ने हक एउटा पाठकलाई हुँदैन । न त एउटा पाठकले लगाउने अर्थले मात्रै कृति सीमित भएर बाँच्नु पर्छ । कृति त उसकै कृतित्वमा अमर हुन्छ । नेपाली साहित्य र विश्‍व साहित्यमा अमर रहेका धेरै कृतिहरू झैं पानीको घाम पनि आफ्नै कृतित्वले बाँच्छ र बाँच्नुपर्छ ।

 

 

 

Comments

Jagat Basnet

कथाको गहिराइमा पुगेर लेखिएको उत्कृष्ट समालोचना

सम्पर्क माध्यम

khasskhass@gmail.com
Share |