हालसालैका लेखहरु : लश्कर,(गोविन्द गिरी प्रेरणा) अभिनन्दन !!!!,(ऋषिराम अर्याल) गड्यौला उर्फ सत्यराज ,(कृष्ण बजगाईं ) बोर्डरसाइटको बब्लु,(नीलम कार्की निहारिका) समुद्र र सपना,(संजु बजगाईं ) कार्लोस मेरो दर्पण छायाँ,(सुन्दर श्रेष्ठ) मैले नजन्माएको छोरो,(पारिजात) विदेसिनु रहर कि बाध्यता,(जेबी खत्री) ना....टक,(बासु श्रेष्ठ ) दशैँ ,(सुशील शाह)

'संवत्-अफिस' लघुकथासङ्ग्रह-लघु समालोचना,(महेन्द्र भण्डारी)


विषय प्रवेश

आधुनिकताको उपल्लोतह उत्तरआधुनिकताको हुरी चलेका बेला नयाँनयाँ विधा र पुराना विधाको पुनर्लेखन, पात्रीकरण, विद्याभञ्जन साहित्यका खुराक हुन् आजका । कथा अकथा भएको छ, उपन्यास अउपन्यास भएको छ  | यस्तैमा कृतिकार बन्न गाह्रो छ । समालोचनाका धेरै विधा, वाद, प्रणाली, प्रवृत्ति हुर्किएर चोखो सबैतिरबाट सम्मान योग्य कृति जन्माउन सकेका छैनन् । कृतिकार स्वयंम् समालोचकको दशगजामा खुकुरीको सीनालगाएर हिँड्छ, बाटो बिराउने समालोचकले साहित्यकारलाई सिस्नो पानी हान्छ, लाटो बनाउँछ । यदि फेरि त्यही समालोचक कृतिकारको आँखामा कसिंगर बन्छ ।

शर्मिला खड्का (दाहाल-२०२३) नेपाली लघुकथा बालउपन्यासमा उदाएकी नारी प्रतिभा हुन् । उनका कलमले 'सानीबालउपन्यास धारावाहिक रूपमा लेख्यो र सफलता पनि प्राप्त गर्यो । उनमा विशेषगरी बालमनोविज्ञान बुझ्ने र उनीहरूको रुचीअनुसार आफ्ना कृतिमा आकर्षित गर्ने क्षमता छ । उनका उपन्यासले बालमनोस्थाअनुसार उनीहरूको खेल्ने अवसर अनुरुप 'चिँमुसी चिँ' भाँडाकुटी खेलीखेली सभ्यतातिर दोहोर्याउने काम गर्छन् । अबोध बालकको मनमा आएका भावना, प्रतियोगी बन्ने र सफल बन्ने चाहना 'सानी' मा छ । 'सानीको साहस'मा ऊ ठुली भएकी छे र रात्रिवसको यात्रा गरेर बाबाको आगमन घरमा गराउँछे । उनको यो सफल उपन्यास हो बालमनोविज्ञानका दृष्टिंले उपयोगिताका दृष्टिले |

 

संवत्-अफिस-लघुसमालोचना

बालबालिका र युवायुवती तथा पौढ सबैलाई तान्न खोज्ने उनको अर्को कृति 'संवत्-अफिस' लघुकथासङ्ग्रह हो । संवत-अफिस समय सेतु हो । यसले पुरानो पुस्ता र नयाँ पुस्ता, पुरानो विचार र नयाँ विचार, भूत वर्तमान, नारी-पुरुष, संगति-असंगति, गाउँले र शहरीया परिवेश, व्यङ्ग्य र यथार्थ, नयाँपन र पुरानोपन बीचको द्धन्द देखाएको छ । अझ परिष्कृत हुन बाँकी रहेको उनको कलम संगति र विसंगतिभित्र संगति र आदर्शको पक्षपोषण गर्छन् र उत्तरआधुनिकताको ढोल उनका कथामा पनि बज्छन् ।

वर्तमान विश्व एउटा गाउँ भएको छ । यो समयको सानो क्षणमा हामी त्यही गाउँमा बाँच्ने निरीह बनेका छौँ । समय अंकमा दौडन्छ उसको नियम कुनै मापदण्ड र विधानको आधारमा नबनेको यस विसंगत अवस्थामा हामी उसको अफिसमा काम गर्ने र मृत्यु कुर्ने कामदार भएका छौँ । हामी जन्मन नचाही जन्मेका रहेछौँ भन्ने भाव 'संवत्-अफिस'मा छ । अबका भावी सन्ततीको शून्य संसार र वर्तमानको संकट यसकथामा उतारिएको छ । मानिसले आफ्नो गाउँमा भविष्यमा हुने योजना केके रहेछन्  भन्ने कुरा थाहा पाउन चाहेका छन् तर समयज्यू २०६४ ज्यू आपनो अफिस छाडेर जानु हुन्छ । अर्को मालिकको आगमन हुन्छ यही हो विसंगत असंगत र विकृत अवस्था । सार्त्रको  भाषामा हामी जड्भावितामा छौँ यस कथामा ।

यस संग्रहका लघुकथाहरू यथार्थवादी बढी छन् । त्यस मध्येको 'मैनवत्तीको शिखा' उद्धार र अनुद्धार स्वार्थ र निस्वार्थ धन र मन र पुरानो विचार र  नयाँ विचारको द्धन्द हो । यो आजको युवा वर्गको यथार्थता र पितामाता वर्गको तिक्तता हो । स्वार्थको सत्यता विकृत विसंगत शहरीया जीवनको र गरीव उदार हृदयबीचको द्धन्दको ।

पितृसत्तात्मक समाजको स्वास्नी मानिसमाथिको बिजयलाई र्सर्वेर्सवा ठान्ने र त्यसको कुनै प्रतिकार विरोध नगरी थाप्लामा सहिरहनेको कथाको प्रतिनिधित्व 'लोग्ने र लात्ती' कथाले गरेको छ । श्रीमतीलाई यहाँ स्वयं लेखिकाले निरीह बनाएकी वा समाजले निरीह बनाएको हो । त्यो स्पष्ट भन्न सकिन्छ । वर्तमानको विकृत रुढीगतसंस्कारले युक्त भएको समाजको यथास्थितिको चित्रण यहाँ छ ।

कठोर शासकको हप्की खाएर बाँच्नु र पेटपाल्नु पर्ने, नत्र रोजीरोटी नै समाप्त हुने, खाऊँ  भने दिन भरको सिकार नखाऊँ भने कान्छा बाबुको अनुहार भएको छ  ' कर्मको फल' । जो गरीव छ उही तल्लो तहको कर्मचारी हुने र ठूलाको सामन्ती भूतले सताउनु पर्ने अवस्थाका होसप्रसाद 'कर्मको फल' मा जस्तै अवस्थामा कैयौँ छन् समाजमा । विरोध वा विद्रोह गर्न नसके पनि कुनै न कुनै अवस्थामा कुनै न कुनै रूपले विद्रोहको फल देखा पर्छ भन्ने भाव 'कर्मको फल'मा छ । हैकमवादी मान्छेको निर्दयीपना, अरूको अस्तित्व मेटेर आपनो स्वार्थ पूर्ति गर्न चाहने, गरिब निमुखा र्सवहारावर्गको प्रतिनिधि प्रतिकात्मक व्यङ्ग्य व्रि्रोह हो 'मौन विरोध' । राजनिति र परिवेशले विश्वपरिवेशमा साम्राज्यवादीहरूले देखाउने हैकम न त गरिवले सहन सक्छ, न त गरिब राष्ट्रले सहन सक्छ त्यसैको प्रतिनिधित्व भ्यागुताले गरेका छन् । मानिस असहाय छन् । मानिस, भ्यागुता र माछा बीचको त्रिकोणात्मक द्धन्द हो कथा हो 'मौन विरोध'

आपनै स्वार्थमा निर्लिप्त रहने र अरूको हृदयमा परेको असरको ख्यालै नगर्ने, अन्धाले जीवनको जरा छामे जस्तो मानिस अफिसको हात्ती हुनुपर्ने 'यो कुन लीला हो -' हो । ठूलाको कुरा सुनिदिनै पर्ने, हाकिमको चिप्ला भाषण उसैको स्वार्थका लागि मात्र छ । ठूला वडा धमीमनीको दर्द सानो भए पनि हाउगुजी हुने र सानाको ज्यानै जाँदा पनि फुस्सा हुने तीतो यथार्थ र वास्तविकता छ 'यो कुन लीलामा' - निष्ठूर र सम्पत्तिको स्वार्थमा फसेको सहर र निस्वार्थ तर वेसहारा गाउँले बीच हुने संस्कारगत भेदभाव र यथार्थता 'अतिथि सत्कारको परिभाषा' भित्र अटाउँछ । वर्गीय द्धन्द र सामन्तिप्रवृत्ति बोक्न सकेको छ 'अतिथिसत्कारको परिभाषा'ले । इतिहासको कालो कालखण्डमा रुग्ण र असहाय बनेको, गृहयुद्धले खग्रास भएको र सामाजिक आर्थिक अवस्थाले कमजोर हुँदै गएको नेपालको यो अवस्था 'दुर्भाग्यको चोट' हो । नेपालको पुरावस्था नेपालीको करुणावस्थाको यथार्थ र सटिक दपर्ण बनेको छ 'दुर्भाग्यको चोट' । स्वतन्त्रतापे्रमी, स्वाभिमानी इमान्दार र दायित्वबोधको एक न एक ठाउँ सम्मान हुन्छ भनेर थोरै आशा थपि दिएको छ 'उपहारको मूल्याङ्न'ले बाँच्नका लागि न त विदोह गर्ने सक्ने न त र्समर्थन न त राजीनामा दिन सक्ने अवस्थामा अपमानित र अपहेलित भएर बाँचेका निजी संघ संस्थाका कर्मचारीको वास्तविकता उतारिएको छ 'उपहारको मूल्याङन'मा । त्यही निष्ठूर र क्रुर समाजलाई सजायको भागीदार बनाउनु पर्छ निमुखा मर्न हुँदैन दुर्जनलाई सजाय हुनुपर्छ भन्ने भाव 'सजायको भागिदार'मा छ ।

सत् र असत् छुट्याउन नसक्ने परम्परागत मूल्य मान्यता लाई फुटाएर अरूको नक्कलमा लाग्ने बुहारीलाई र विचारणीय आमा वर्ग र दुवैको चपेटामा परेका छोरा वर्गको प्रतीकात्मक व्यङ्ग्य हो 'तीन गमला' । राजनैतिक समाजिक, संस्कृति हरेक दृष्टिले उत्कृष्ट कथा छ 'तीन गमला' आफूलाई पछाडि हुदाहुँदै पनि अझपछाडि पार्ने नारीहरूको हुतिहारा प्रवृत्ति हो 'अस्थायी सम्झौता' । घरैमा मात्र नारीलाई सीमितपार्ने र पुरुषको हैकममा आवाज नउठाइ चुपचाप नारीलाई थुनिएको छ 'अस्थायी सम्झैाता'मा । यो मानिसले वर्तमान त चकनाचुर पार्यो पार्यो भोलिका कलिला बच्चाको सुन्दर भविष्यलाई पनि होटल र रेष्टुराको हीस्कीमा पिइदिएको छ । भविष्यका सुन्दर साहित्यको युगलाई कालो श्रृङ्खलामा हाल्ने र त्यो वास्ताको मूल्य नचिन्नेहरूले संसार नै ठेककापट्टा चलाएका छन् भन्ने तीतो यथार्थता 'त्यो वास्ताको मूल्य' मा छ । सत्यको वास्तै नगरी असत् कार्य गर्ने हरूको अराजक प्रवृत्ति चलाउनेहरूको मात्र यो संसारमा अस्तित्व छ भन्ने विसंगतिवादी भाव 'समयको माग'मा छ । त्यसैमा वा त्यही अराजकहरूको समाजमा मानिसले कुकुरको जतिको सम्मान पनि पाउन सकेको छैन धनीको र शासकको कुकुरको जतिको सम्मान गरिव असहाय र र्सवहारा वर्गले पाउन सकेका छैनन् भन्ने यथार्थभित्रको विसंगत अवस्थाको दारुण चित्रण 'मूल्यहीन मृत्यु'मा छ ।   त्यही मूल्यहीन जीवनमा एकले बालबालिका पनि मागिखाने भाडा भएका छन् 'बालविकास कोठाभित्र-कोठाबाहिरमा' । उच्च गुणस्तरीय शिक्षा दिने भाषण मात्र गर्ने र सारा अधिकारबाट बन्चित गराउने र बालबालिकाको सून्दर भविष्य माथि तुसारापात गरिरहेको सत्य कोठाभित्र र कोठाबाहिर देखिएको छ । राज्यको फितलो नीति, दाललीहरूको स्कुल भट्टी योजना र विकासको नाममा हुने चोखो भ्रष्टाचार कोठाभित्र र कोठाबाहिर जताततै देखिएको छ । चाँडै विश्वास गर्ने नारी र सुन्दरता सिद्धिएपछि नहेर्ने पुरुष वर्गको सामन्तीप्रवृत्तिले ढाकेको समाजमा नारीले आफ्नो अस्मिता को खोजी गरेकी छे 'अस्तित्त्वको खोजी' मा । गाउँले र शहरीया जीवनको बेमेल अवस्था, पितृसत्तात्मक सोचको पराकाष्ठ दुर्गम र सुगमको भेद, नारीको ओर्लदै गएको  र पुरुषको उक्लदै गएको अधिकारको मापदण्ड हो  'अस्तित्वको खोजी'

इच्छा र आकांक्षाको दास भएको मानिसलाई उसैले बनाएको विज्ञान आज अभिसाप बनेको छ र ऊ उसैमा जलिरहेको छ धुवाँधुवाँ भइरहेको छ । भौतिकता र विलासितासंगै मानवीय चाहना, इच्छा, आकंक्षा बढदै छन् । तिनै चाहनाहरू आजको विज्ञानको उपहार बनेको छ त्यहीबाट मानव समुदाय जलिरहेको छ । ठूला राजनैतिक शक्ति वा विश्व साम्राज्यको शक्तिहरूको , अन्यायले पराकाष्ठको अवस्थामा चरमचुली चुमेको अवस्था छ । र तिनीहरूको पतनको बाटो उनीहरूकै व्यवहार भएको छ भनी मूढालाई प्रतीक बनाइएको छ 'झिँजा को कथा' मा । असीमित अस्तित्वको खोजी गर्ने मानवीय स्वभाव झिँजाभन्दा कम लाग्ने छैन । मानिसलाई झिँजा र शासकलाई मूढासँग उपमा उपमेय बनाइएको छ । झिँजा र मूढाको सम्बन्धबाट शासक र जनताको सम्बन्ध देखाइएको छ 'झिजाको कथा'मा । 'महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति' आजको मानवीय संकटग्रस्त अवस्थामा स्वार्थी र निस्वार्थी बीचको द्धन्द हो। सम्पत्तिको महत्त्वलाई र्सर्वेपरि ठानी मानवीय नाता र सम्बन्ध चट्क्क भुल्ने आधुनिक सभ्य मानिसहरूको नाङगो छायांकन हो 'महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति' । आमा बाबुको मन छोरा छोरी माथि छोरा छोरीको मन ढुङगामूढा माथि भन्ने भनाइको र्सार्थकता हो 'महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति' । आमा बाबुले छोरा छोरीमाथि गरेको त्याग र बलिदान स्वार्थको हुरीले उडाइ दिएको छ । अव सम्पत्ति ऐस आराम नै मानवको इश्वर भएको छ भन्ने नाजुक जर्जर र टिठलाग्दो मानव सम्वेदना  भएको छ  'महत्वपूर्ण सम्पत्ति' । यो पुरानो र नयाँ पुस्ताबीचको फरकफरक चाहनाको फरकफरक द्धन्द हो ।

आजभोलि सच्चा र उत्कृष्ट साहित्य नभएर वजारमा रेलिङ्मा टाँसिएका साहित्यको मूल्य बढ्दैछ भन्ने भाव 'भारी र महंगो' को हो । यो गुणस्तरीय रचना नरची धनका भरमा ठूला मोटा किताब बजारमा ल्याउने साहित्यकार भनाउँदाहरूको तीतो झपड हो । साहित्यको वास्तविक मूल्य र महत्त्व घट्दैन भन्ने साहित्यकारप्रतिको झिनो आस्था बाँचिरहेको छ । सून्दर, ठूला र आकर्ष ठेलीमात्र पुस्तक छैनन् र नयाँ स्रष्टा साहित्यकार पनि उत्कृष्ट साहित्य रचना गर्ने सक्छन् भन्ने भाव यसमा व्यक्त गरिएको छ । जो नारीहरूले नारीमाथि गरेको अन्यायको चित्रण हो ।

सुविधा सम्पनता, विलासिता र भोगी बन्दै गएको क्षणिक जीवन जिउन चाहने र जेहेन्दार, भुद्र, विवेकशील र लगनशील राष्ट्रभक्त साहित्यकारको तुलनात्मक र सफलताको कथा हो  'जीवनको प्राप्ति' । जीवनको प्राप्ति केवल भोगविलास हैन अमर रहनु र राष्ट्रको हितका लागि केही न केही गर्नु नै जीवनको प्राप्ति हो । अबको गणितीय बन्दै गएको मानिस क र ख भएको छ अमूर्त भएको छ त्यस्तो अवस्थामा पनि केही न केही मूल्यवान काम गर्नै पर्छ भन्ने अभ्रि्राय हो 'जीवनको प्राप्ति'

यसैगरी छोराछोरी र सन्तानप्रतिको लघावको परिणति र छोराछोरीले दिने दुर्गतिको  चित्रण हो 'अकल्पित भोगाइ' । दस वर्ष जनयुद्धकालमा धेरै युवाहरू हराएका छन् हाम्रो देशमा । धेरै निरमायाहरूको यथार्थ कथा हो 'अकल्पित भोगाइ' । जीवन जस्तो सोचेको हुन्छ त्यस्तो हुन सक्दैन  भन्ने भावको चित्रण हो 'अकल्पित भोगाइ' । यो विसंगतिवादी कथा हो ।

यो एककाइसौँ शताब्दी उत्तर आएर पनि भाग्यवादी बनाउने र फटाहाहरूको मात्र विजय निश्चित छ भन्ने निरासावादी र अन्धविश्वासका् युग कथा हो 'भाग्यको खेल' । अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा सत् पौरख र लगनशीलता देखाएमा अवश्य सफल बन्न सकिन्छ भन्ने भाव हो 'भाग्यको खेल' । उच्च शिक्षा हासिल गरे पनि त्यसको केही औचित्य छैन राजनितिको पछ्यौरा समाउने मात्र सफल हुन्छन् भन्ने यथार्थभित्रको तीतो सत्य हो यो कथा । अलिअलि मनोविज्ञानका प्रभाव देखाउन खोजे पनि त्यो असफल भएको कथा हो 'भाग्यको फल' । यो लेखिकाको प्रारम्भतिरको लघुकथा हो ।

निष्कर्ष

निष्कर्ष हेर्दा संवत्-अफिस एउटा नारी हस्ताक्षरित लघुकथाहरूको सङ्ग्रह हो । यथार्थवादभित्र बढी मुस्कान राखेर खिचिएका लघु नाटक हो यो संग्रह । मानवीय जीवन भोगाएका यथार्थ प्रस्तुति यहाँ देखाइएको छ । भाग्यवादी, अन्धविश्वासवादी, प्रतीकवादी, मनोवैज्ञानिक, यथार्थवादी र विसंगतीवादी यस कृतिका विशेषता हुन् । पच्चीस लघुकथामध्ये सम्वत्-अफिस, मौन विरोध, तीन गमला, मूल्यहीन मृत्यु, झिँजाको कथा जस्ता उत्कष्ट कथा हुन् । जीवनलाई विसंगत आँखाले हेरे पनि शर्मिलाका कलम भाग्यमा विश्वास गर्ने र सत्यको विजय गराउन लागि परेका छन् । मानिसलाई बढी अफिसमा व्यस्त पार्ने खड्काको विशेषता देखिएको छ यस कथासङ्ग्रहमा ।

 

 

Comments

सम्पर्क माध्यम

khasskhass@gmail.com
Share |