हालसालैका लेखहरु : ठूलो बन्ने कसरी?,(विक्रम गौतम) संवाद संस्कृतिको उत्तरआधुनिक प्रयोजनामा शर्मिला खड्का,(कृष्ण गौतम) म हुॅ आजकी नारी,(लालीगुराॅस) जागित्राहरु ,(गणेश खड्का ) झरी पर्दा सम्झिन्छु......,(गणेश खड्का) ह्याप्पी भ्यालेन्टाइन्स डे,(विक्रम गौतम) मौसमी मानव,(होमनाथ सुवेदी) गीत,(विपुलश्री सिजापति ) स्वप्न बिन्दु,(रजनी श्रेष्ठ) मैनबत्ति,(बासु श्रेष्ठ)

नगेन्द्र न्यौपानेको साहित्य,(होमनाथ सुवेदी)

नगेन्द्र न्यौपानेको साहित्यलाई पद्य र गद्य गरी २ (दुई) पाटामा राखेर हेुर्नुपर्छ । नगेन्द्र न्यौपानेको हात पद्य र गद्य दुवैमा चलेको छ ता पनि पद्य भन्दा गद्यले नेतृत्व गरेको छ । हराएका कैदीहरुकविता बाहेक अरु ४ (चार) वटै पुस्तक गद्य साहित्य भित्र पर्दछन् । यी मध्ये २ (दुई) वटा उपन्यास हुन्, यौटा यात्रा साहित्य, यौटा अनुदित साहित्य । यो अनुदित भने उनको यात्राको बङ्गलादेशको नै योगेश उपाध्यले गरेको अनुवाद हो । त्यसैले गद्यमा ३ वटा कृति विवेच्य छन् । पद्यमा एक ।

१. नगेन्द्रको गद्य साहित्य

    क. नगेन्द्रको उपन्यास साहित्य

दरबार बाहिरकी महारानीको उद्देश्य दरबारभित्र लुकेका विकृति र संस्कारहरुलाई बाहिर ल्याउनु नै हो । तृतीय पुरुष दृष्टिविन्दुमा सुरु भए पनि गीता मुख्य पात्रले आफैआफ्नो कथा वाचन गर्ने गराइएको छ यसले यसमा प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दु पनि भएको मान्न सकिन्छ । यो उपन्यासकी मुख्य पात्र गीता नै हुन्ः नायिका दरबार बाहिरकी महारानी । मुख्य सहायक पात्र महेन्द्र, रवीन्द्र, काँग्रेस गिरिजा, वि.पी. राजनैतिक गणेशमान, कम्युनिष्ट लोकनाथ आदि छन् । दृष्टिविन्दु प्रथम पुरुष हो । उपन्यास लेखनको प्रविधिमा पूर्वस्मृति हैन, संंचेतना हैन, सरल प्रविधि आदि, मध्य र अन्तको क्रममा नै लेखएको छ ।

नेपालको जन आन्दोलनलाई वस्तु बनाएर लेखिएको यो उपन्यास दरवार बाहिरकी महारानी२०६९-२०१२ को लेखनले उनलाई उपन्यास लेखनमा परिपक्व बनाएको छ । यो उपन्यासले नइपुरस्कार पनि जित्यो । यो उपन्यासको वस्तु नेपालका भू.पू. स्वर्गीय राजा महेन्द्र विर विक्रम शाहको भित्र पट्टि राखिएकी श्रीमतीको कथा हो । यो सत्य हो भन्ने हुँदा हुँदै पनि कला र कल्पनाको जलप दिएर नगेन्द्रले इतिहासलाई साहित्य बनाएका छन् । यो ऐतिहासिक उपन्यास हो । यसमा भाषा सौम्य छ । सरल कथानक र परंपरित प्रविधिमा लेएिको छ ।

उल्टो रिसभाग १ उपन्यासमा १८ च्याप्टर छन् । परंपरागत शैलीमा लेखिएको छ यसको बस्तु जन आन्दोलन र राजा र जनताको बीचबाट नै निकालिएको छ । ऐतिहासिक वस्तुमा चाख भएरै होला नगेन्द्र न्यौपानेले २०६५ मा एक भाग लेखेर दोश्रो भाग न लेख्दै दरबार बाहिरकी महारानी२०६९ प्रकाशित गर्न पुगे । यो उपन्यासको वस्तु दरबार हो । दरबारलाई नङग्याउनु यसको आशय देखिन्छ । यसमा ३० अध्याय छन् । कथानक सरल छ । वर्णन रोचक छ । यो उपन्यासले नइपुरस्कार पाएको हो ।

उल्टो रिस पनि राजदरबार भित्र दाई भाईको द्वन्द्व जनविद्रोहमा कसरी किन उत्रिएका हुन् दरबारमा ।

नगेन्द्र न्यौपानेका दुई वटा उपन्यास प्रकाशित भएका छन् । उल्टो रिसदरवार बाहिरकी महारानीउल्टो रिसउपन्यासको यो भाग १ मात्र हो । भाग २ आएको छैन । भाग १ चाहि २०६५-२००९ मा प्रकाशित भएको हो । यसमा १९ खण्ड छन् । यो पहिलो उपन्यास हो । यसमा भएको ऐतिहासिक उपन्यास लेख्ने हुटहुटीले नै उल्टो रिसको दोश्रो भाग पूरा हुन न दिई दरबार बाहिरकी महारानी लेख्न दौडायो र उनले यसमा सफलता पनि पाएको समालोचकहरुको मूल्याड्कन छ ।

ख. नगेन्द्रको कथा साहित्य

नगेन्द्रको अन्तिम घुट्कोकथा संग्रह बि.सं.२०५० मा नेपालगंजमा लेखिएको हो । अतिथि सत्कार कथा २०६३मा लेखएको हो । यसरी हेर्दा १३ वर्षका कथा यसमा संकलित छन् । यो सरल शैलीका र मीठा कथाको संग्रह हो । यसमा १३ वटा कथा छन् ।  यी कथाहरु सत्य घटनामा आधारित छन् । यथार्थवादी छन् । दुइवटा कथा प्रथम पुरुष दृष्टि विन्दुमा छन् । यसका अरु कथा तृतीय दृष्टि विन्दुमा लेखिएका छन् । यी कथाको सरसरती हेर्दा ती यस प्रकार छन्ः १. लुरे इन्डिया प्रवासी चौकीदार भएको इन्डियन डाँकासित जुधेर मर्छ । यसको पछाडि मान्छेका आर्थिक कमजोरी नै कारण हो । त्यसैले यो मान्छे कामको प्यासी त्यो अवस्थामा वाध्य भएर विर गोर्खाली बनेर मर्छ यौटा नेपाली । २.  कोठा नं.१०१ अमेरिकाको इमाकालीसित लव विवाहित नेपालीे केटालाई पछ्याउँछे । त्यहाँ पछि छोड्छे अमेरिकन केटीहरू इमिग्रान्टहरुबाट फाइदा खोज्छन् । पात्रपात्रा शेखर र इमाको कथा हो । ३. प्रसुति व्यथा नेपालको दुर्गम ठाउँ भोजपुरका  कोही अस्पतालमा साधन छैन, नर्स मात्र हुन्छन् । सुत्केरी हुन नसकेर दारुण मृत्यु वरण गर्छे । ४. तालीम केन्द्र नेपाल कै कथा हो डायस्पोराको हैन । माओवादीले तालिम गराउन चक्रलाई लान्छन् । उसलाई तिनीहरुको व्यवहार मनपरी भागेर आउँछ तर यता प्रहरिले माओवादी आयो भनी पक्रेर मार्छन् । यो जनयुद्धको कथा हो । खेदपूर्ण, दुःखद छ । ५.  भागेको नोकर अमेरिकाको गोरेले दास बनाएर राखेको नोकर ऊ भाग्छ । मालिक गोरे हो र काला श्रमिक गोरेको द्वन्द्व हो । लेखक श्रमिक सीमान्तीकृत व्यक्ति र वर्गको पक्षमा छ । आत्मपरक छ । ६. अन्तिम घुट्को केटीको किशोर युवतीको कथा हो । ऊ केटासित लागेकी हुन्न तर घरकाले शंका गर्छन्, टर्चर गर्छन् र अन्तमा ऊ विष खाएर मर्छे । उमेरको अन्धसँस्कृतिले दिएको दुःख हो । ७. खहरे पसेको घर नायिका नारी पत्नी हो श्रीमान् जड्याँहा । पेट बोकेकी छ । सुत्केरी हुँदाको दिन मै खहरे पस्छ । खहरेले बगाउँछ सबलाई । मर्छन् । लास पत्ता लाउँदा योनीको आधा बाहिर बच्चा भएको विजोग अवस्था देखिन्छ । उद्धारका कुरा कुरै मात्र । ८. परिवर्तन बंगलादेशमा मुस्लिमले हिन्दुलाई धर्म परिवर्तन गराउन बाध्य बनाएको कथा । हिन्दु संख्या घट्दै गएको छ । बाबा चन्द्र बीर मेहता धर्मपरिवर्तन गराउन चाहन्छ । छोरो अशोक त्यसको विरोधी छ । प्रशाशनले नै हस्तक्षेप गरी हिन्दुहरुको नाश गर्दै गएको छ भन्ने सन्देशसितको कथा हो यो ।  ९. सागर तरे पछि अनेक डायस्पोरामध्येको यौटा स्पेनिस डायस्पोराको कथा हो यो । नेपाली डायस्पोराको चरित्रसित पनि दुरुस्तै मिल्छ होजेको चरित्र । १०. को राम्रो ? नेपाल कै कथा होखरदार बाजेका २वटी श्रीमती छन् । तेश्री केटी कान्छी वालिका तरुनी पनि ल्याउछन् । पछि बूढा बूढा हुदै जान्छ । कान्छी तरुनी हुन्छे र शंकाले लंंका खान्छ र खरदारले मास्टरलाई शंका गर्छन् । सौता र  श्रीमान् मिलेर भगाउँछन्, ऊ माइत जान्छे र पछि हेला गर्छन् । ऊ देवघाट गएर बस्छे । खरदार पनि पछि देवघाट जान्छन् । उनलाई कान्छीलाई विनाकारण निकालें उ दोषी थिइन भनेर पश्चाताप गरेका थिए । देखे पछि बोलाएर यौटा घरमा पस्छन् । अगाडि के भो भन्दैन कथा । तर दुवै मिले भन्ने अन्दाज सजिलै गर्न सकिन्छ ।  ११.आफ्नो निर्णययस कथामा कथाकारले छापामार युद्धको तालिममा वालवालिका तालिममा लाने र दुःख दिएर छोड्ने जस्ता खराब आचरण र द्वन्द्वको बेलाको माओवादी भित्र भएको बेथितिको पर्दाफास गर्नु यसको उद्देश्य रहेको छ । १२. लाटीको मायाआत्मपरक प्रथम पुरुषमा लेखिएको छ । लाटीले बच्चा पाउँछे तर बाबुको पहिचान छैन, थाहा छैन । हस्पिटलले कसैले लान चाहे लग  भनेर विज्ञापन गरे पछि यौटा लेखकले ल्याउँछ तर विना बच्चा लाटीलाई बाँच्न कठिन हुन्छ र लाटी आएर भोलिपल्टै लैजान्छे । आमाको ममताको अगाडि बाबुको ठेगाना नै छैन । १३. अतिथि सत्कार तृतीय दृष्टिविन्दुमा छ यो कथा । अमेरिकन नारी सेक्स र प्रणयको नाङ्गो रुपलाई उदाङ्ग पारिएको छ । परिवार सहित भएको एक नेपालीले क्रिष्टिनामा समर्पित हुन सक्दैन । उसको यो डायस्पोरामा व्यवस्थित हुने उसमै समस्या यहाँ देखाइएको छ आफ्नो लक्ष्यमा नेपाली रहन्छ त्रिलोक र क्रिस्टिनाको अमेरिकन संस्कृतिको बीच द्वन्द्व छ । अस्तित्व र पहिचानको पनि त्रिलोकको माध्यमबाट कथाकारले अगाडि सारेका छन् (पृ.१०२) क्रिस्टिना नारीले नरलाई यौन संपर्कमा ल्याई उपयोग गर्न खोजेको पाएर क्रिस्टिनालाई हाकिम नै भए पनि लत्याएर काम पनि छोडेर हिड्छ त्रिलोक । यो एक आदर्श प्रस्तुत छ ।

समग्रमा यो कथा संग्रहले समसामयिक समस्याको आकलन गरी पाठकको अगाडि राख्न सफल भएको छ ।

कथामा नगेन्द्र न्यौपानेको अन्तिम घुट्कोकथा संग्रह बगर फाउन्डेसनले २०६४ मा प्रकाशित गरेको हो । यसमा १३ वटा कथा संकलित छन् । न लामा न छोटा आकारका कथा र कथानकमा सरल कथा छन् । कथामा नेपाली र अमेरिकन संस्कृतिको द्वन्द्व छ जस्तो क्रिष्टिना र त्रिलोको कथा (अतिथि सत्कार) । यसमा अमेरिकन नारीको सेक्स भावना नैतिकता र प्रणयको रुपलाई उदाङ्ग पारिएको छ ।

अमेरिकामा नेपालीको मात्र डायस्पोरा छैन । अनेक छन् । ती मध्ये स्पेनिस डायस्पोरा पनि एक प्रमुख डायस्पोरा हो । त्यो समूहको चित्रण सागर तरे पछिकथाले यथार्थमा गरेको छ । क्युवा आफ्नो देशको सरकार विरोधी नै भए पनि क्रान्तिकारी नेता होजे युद्धको तयारी गर्न आफ्ना सन्तानलाई खतरामा हालेर डुङ्गाबाट फ्लोरिडा उत्रन्छ । फ्लोरिडा आए पछि ऊ सँग जति प्रजातान्त्रिक क्युवाको सपना भए पनि यही राजनैतिक शरणार्थी भएर बस्छ । बसे पछि स्पेनिसले डायस्पोरा भएर बस्दा यौटा तुच्छ मेनेजरले उस माथि गरेका गाली गलौज ह्युमिलेसनले ऊ विधिमा हुन्छ त्यत्ति हैन उस माथि केही अश्वेतको आक्रमण हुन्छ र पर्स लुट्न खोज्दा त्यही युद्ध हुन्छ त्यो युद्धमा ऊ मारिन्छ उसको साथमा न स्वास्नी लुखिया हुन्छे न साथी दलाल मार्टिन हुन्छ न उससँग क्रान्तिकारि समुह ऊ सँग केवल मुर्दा शरीर अर्थि थियो – “हावामा उडिरहेको प्रजातान्त्रिक क्युवाको सपना (सागर तरे पछि) स्पेनिस डायस्पोराको कथा हो यो प्रतीकात्मक रुपमा यसले नेपाली डायस्पोराको प्रतिनिधित्व गर्छ । नेपालीकै वस्तु नभए पनि यो डायस्पोराको वस्तु भएको डायस्पोरिक कथा हो । कथा केही लामा छन् र यस प्रकार कथा छोटा सागर तरे पछि होजे डायस्पोरा हो । त्यो होजे नभएर होम बहादुर पनि हुन सक्छ । बहादुरको दुर्दशा भएको कथाको संकलन हो यो अन्तिम घुड्को ।

नगेन्द्रको कथा साहित्यमा अन्तिम घुट्कोकथा संग्रह बि.सं.२०५० मा नेपालगंजमा लेखिएको हो । अतिथि सत्कार कथा २०६३मा लेखएको हो । यसरी हेर्दा १३ वर्षका कथा यसमा संकलित छन् । यो सरल शैलीका र मीठा कथाको संग्रह हो । यसमा १३ वटा कथा छन् ।  यी कथाहरु सत्य घटनामा आधारित छन् । यथार्थवादी छन् । दुइवटा कथा प्रथम पुरुष दृष्टि विन्दुमा छन् । यसका अरु कथा तृतीय दृष्टि विन्दुमा लेखिएका छन् । यी कथाको सरसरती हेर्दा ती यस प्रकार छन्ः १. लुरे इन्डिया प्रवासी चौकीदार भएको इन्डियन डाँकासित जुधेर मर्छ । यसको पछाडि मान्छेका आर्थिक कमजोरी नै कारण हो । त्यसैले यो मान्छे कामको प्यासी त्यो अवस्थामा वाध्य भएर विर गोर्खाली बनेर मर्छ यौटा नेपाली । २. कोठा नं.१०१ अमेरिकाको इमाकालीसित लव विवाहित नेपाली केटालाई पछ्याउँछे । त्यहाँ पछि छोड्छे अमेरिकन केटीहरू इमिग्रान्टहरुबाट फाइदा खोज्छन् । पात्रपात्रा शेखर र इमाको कथा हो । ३. प्रसुति व्यथा नेपालको दुर्गम ठाउँ भोजपुरका  कोही अस्पतालमा साधन छैन, नर्स मात्र हुन्छन् । सुत्केरी हुन नसकेर दारुण मृत्यु वरण गर्छे । ४. तालीम केन्द्र नेपाल कै कथा हो डायस्पोराको हैन । माओवादीले तालिम गराउन चक्रलाई लान्छन् । उसलाई तिनीहरुको व्यवहार मनपरी भागेर आउँछ तर यता प्रहरिले माओवादी आयो भनी पक्रेर मार्छन् । यो जनयुद्धको कथा हो । खेदपूर्ण, दुःखद छ । ५.  भागेको नोकर अमेरिकाको गोरेले दास बनाएर राखेको नोकर ऊ भाग्छ । मालिक गोरे हो र काला श्रमिक गोरेको द्वन्द्व हो । लेखक श्रमिक सीमान्तीकृत व्यक्ति र वर्गको पक्षमा छ । आत्मपरक छ । ६. अन्तिम घुट्को केटीको किशोर युवतीको कथा हो । ऊ केटासित लागेकी हुन्न तर घरकाले शंका गर्छन्, टर्चर गर्छन् र अन्तमा ऊ विष खाएर मर्छे । उमेरको अन्धसँस्कृतिले दिएको दुःख हो । ७. खहरे पसेको घर नायिका नारी पत्नी हो श्रीमान् जड्याँहा । पेट बोकेकी छ । सुत्केरी हुँदाको दिन मै खहरे पस्छ । खहरेले बगाउँछ सबलाई । मर्छन् । लास पत्ता लाउँदा योनीको आधा बाहिर बच्चा भएको विजोग अवस्था देखिन्छ । उद्धारका कुरा कुरै मात्र । ८. परिवर्तन बंगलादेशमा मुस्लिमले हिन्दुलाई धर्म परिवर्तन गराउन बाध्य बनाएको कथा । हिन्दु संख्या घट्दै गएको छ । बाबा चन्द्र बीर मेहता धर्मपरिवर्तन गराउन चाहन्छ । छोरो अशोक त्यसको विरोधी छ । प्रशाशनले नै हस्तक्षेप गरी हिन्दुहरुको नाश गर्दै गएको छ भन्ने सन्देशसितको कथा हो यो ।  ९. सागर तरे पछि अनेक डायस्पोरामध्येको यौटा स्पेनिस डायस्पोराको कथा हो यो । नेपाली डायस्पोराको चरित्रसित पनि दुरुस्तै मिल्छ होजेको चरित्र । १०. को राम्रो ? नेपाल कै कथा होखरदार बाजेका २वटी श्रीमती छन् । तेश्री केटी कान्छी वालिका तरुनी पनि ल्याउछन् । पछि बूढा बूढा हुदै जान्छ । कान्छी तरुनी हुन्छे र शंकाले लंंका खान्छ र खरदारले मास्टरलाई शंका गर्छन् । सौता र  श्रीमान् मिलेर भगाउँछन्, ऊ माइत जान्छे र पछि हेला गर्छन् । ऊ देवघाट गएर बस्छे । खरदार पनि पछि देवघाट जान्छन् । उनलाई कान्छीलाई विनाकारण निकालें उ दोषी थिइन भनेर पश्चाताप गरेका थिए । देखे पछि बोलाएर यौटा घरमा पस्छन् । अगाडि के भो भन्दैन कथा । तर दुवै मिले भन्ने अन्दाज सजिलै गर्न सकिन्छ ।  ११.आफ्नो निर्णययस कथामा कथाकारले छापामार युद्धको तालिममा वालवालिका तालिममा लाने र दुःख दिएर छोड्ने जस्ता खराब आचरण र द्वन्द्वको बेलाको माओवादी भित्र भएको बेथितिको पर्दाफास गर्नु यसको उद्देश्य रहेको छ । १२. लाटीको मायाआत्मपरक प्रथम पुरुषमा लेखिएको छ । लाटीले बच्चा पाउँछे तर बाबुको पहिचान छैन, थाहा छैन । हस्पिटलले कसैले लान चाहे लग  भनेर विज्ञापन गरे पछि यौटा लेखकले ल्याउँछ तर विना बच्चा लाटीलाई बाँच्न कठिन हुन्छ र लाटी आएर भोलिपल्टै लैजान्छे । आमाको ममताको अगाडि बाबुको ठेगाना नै छैन । १३. अतिथि सत्कार तृतीय दृष्टिविन्दुमा छ यो कथा । अमेरिकन नारी सेक्स र प्रणयको नाङ्गो रुपलाई उदाङ्ग पारिएको छ । परिवार सहित भएको एक नेपालीले क्रिष्टिनामा समर्पित हुन सक्दैन । उसको यो डायस्पोरामा व्यवस्थित हुने उसमै समस्या यहाँ देखाइएको छ आफ्नो लक्ष्यमा नेपाली रहन्छ त्रिलोक र क्रिस्टिनाको अमेरिकन संस्कृतिको बीच द्वन्द्व छ । अस्तित्व र पहिचानको पनि त्रिलोकको माध्यमबाट कथाकारले अगाडि सारेका छन् (पृ.१०२) क्रिस्टिना नारीले नरलाई यौन संपर्कमा ल्याई उपयोग गर्न खोजेको पाएर क्रिस्टिनालाई हाकिम नै भए पनि लत्याएर काम पनि छोडेर हिड्छ त्रिलोक । यो एक आदर्श प्रस्तुत छ ।

समग्रमा यो कथा संग्रहले समसामयिक समस्याको आकलन गरी पाठकको अगाडि राख्न सफल भएको छ ।

ग. नगेन्द्रको यात्रा साहित्य

नगेन्द्र न्यौपानेको हात यात्रा साहित्यमा सुरु देखि चलेको छ । उनको यात्राको बंगलादेश२०६२-२००६ मा प्रकाशित भएको हो । यो उनी स्वयम्ले बंगलादेशमा गरेको यात्रालाई लिएर स्मरणात्मक उपन्यास जस्तो यौटै भोलुममा १०० पेजको कथा बनाएर ११ खण्डमा लेखिएको छ । यसको अंग्रेजी अनुवाद पनि भएको छ । An Odyssey in Cyclone (Travelogue) ( २०६५-२००८ यो यात्रा बंगलादेश कै अनुदित पुस्तक हो । नगेन्द्र न्यौपानेको यात्राको बंगलादेशको अनुवाद योगेश उपाध्यायले गरेका छन् ।

२. नगेन्द्रको पद्य साहित्य

ऐलेसम्मको प्रगतिको मूल्याङ्कन गर्दा पद्यले गद्यलाई अगाडि जान बाटो छोडिदिएको छ । पद्य साहित्यमा उनको दरिलो स्तम्भ भनेको नै हराएका कैदीहरूकविता सङ्ग्रह हो । यही उनको पहिलो पुस्तकाकार कृति पनि हो र यो २०६१-२००४ मा अनेसासबाट प्रकाशित भएको हो । यसका ३७वटा कविताहरु छन् । यसको प्रकाशकीय डा. दुबसु क्षेत्री र भूमिका यो पङ्तिकारका विश्लेषणात्मक रहेका छन् ।

अन्तमा नगेन्द्र न्यौपानेको लेखनी अझै दौडिरहेको र दौडने मार्गको दुरी धेरै फराकिलो भएकोले ऐले नै कुनै यौटा कित्तामा बाँधेर प्रगतिको बाधक बन्नु उचित देखिदैन । पद्यभन्दा गद्य साहित्यमा उनी नईबाट पुरस्कृत भएको कुराले त भविष्यको संकेत भने गरिसकेको छ ।  

Comments

सम्पर्क माध्यम

khasskhass@gmail.com
Share |